خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: با فرارسیدن ماه محرم، بار دیگر نشانههای فرهنگ عاشورایی در کالبد شهرهای ایران جلوهگر میشود. در میان این نشانهها، سقاخانهها جایگاهی ویژه دارند؛ بناهایی کوچک اما سرشار از معنا که قرنها در متن زندگی شهری ایرانیان حضور داشتهاند. سقاخانهها تنها محل تأمین آب رهگذران نبودهاند، بلکه در گذر زمان به نمادهایی از فرهنگ وقف، نیکوکاری، هویت محلهای، هنر مردمی و ارادت به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) تبدیل شدهاند.
اصفهان به عنوان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران، هنوز بخشی از این میراث ارزشمند را در دل بازارها، گذرها و محلات کهن خود حفظ کرده است. با این حال توسعه شهری، تغییر کاربریها، مرمتهای غیراصولی و کمرنگ شدن کارکردهای سنتی، حیات بسیاری از سقاخانههای تاریخی را با تهدید مواجه کرده است.
سقاخانهها؛ روایتگران فراموششده تاریخ اجتماعی اصفهان
منصور دادمهر، پژوهشگر میراث فرهنگی و نویسنده کتاب سقاخانهها و سنگابهای اصفهان، سقاخانهها را فراتر از یک سازه خدماتی میداند و معتقد است این بناها در دورههای مختلف تاریخی نقشهای متنوعی بر عهده داشتهاند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: وظیفه اصلی سقاخانهها آبرسانی به عابران تشنه بوده است اما در مقاطعی از تاریخ، این بناها به کانونهای اجتماعی و حتی سیاسی نیز تبدیل شدهاند. برای نمونه در دوره قاجار برخی حرکتهای اعتراضی در مجاورت سقاخانهها شکل گرفت که نشاندهنده جایگاه و حرمت این فضاها در میان مردم بود.
دادمهر با اشاره به سقاخانه طوقچی اصفهان افزود: در دورههایی که مردم با کمآبی روبهرو بودند، برخی سقاخانهها به محل توسل و امید اجتماعی تبدیل میشدند. مردم باور داشتند که این مکانها میتوانند گرهگشای مشکلات آنان باشند و همین باورها به افزایش منزلت معنوی سقاخانهها انجامیده بود.
وی درباره بانیان این بناها اظهار کرد: در اغلب موارد افراد خیر و خانوادههای متمول با نیت رفع تشنگی رهگذران اقدام به احداث سقاخانه میکردند. بسیاری از آنان بخشی از املاک خود را وقف این امر میکردند تا خدمترسانی به مردم استمرار یابد.
نویسنده کتاب سقاخانهها و سنگابهای اصفهان افزود: نام واقفان در بسیاری از موارد بر روی کاشیها، کتیبهها و سنگابهای سقاخانهها ثبت شده است. حتی برخی وقفنامهها دارای عباراتی هشداردهنده و نفرینگونه هستند که با هدف جلوگیری از آسیب به بنا نوشته شدهاند.
وی با اشاره به پیوند سقاخانهها با آیینهای محرم تصریح کرد: بسیاری از این بناها در مسیرهای اصلی رفتوآمد و همچنین در مسیر حرکت دستههای عزاداری قرار داشتند. به تدریج سقاخانهها به محل نذر، توسل و اجرای برخی آیینهای مذهبی تبدیل شدند و نقش مهمی در فرهنگ عاشورایی جامعه پیدا کردند.
دادمهر ادامه داد: آبرسانی به تشنگان همواره یادآور نقش حضرت ابوالفضل(ع) در واقعه کربلا بوده و به همین دلیل سقاخانهها از جایگاه ویژهای در مناسک مذهبی برخوردار شدند.
این پژوهشگر میراث فرهنگی با اشاره به وضعیت کنونی سقاخانههای اصفهان اظهار کرد: در پژوهشهای میدانی حدود ۲۵ سقاخانه تاریخی اصفهان را به طور دقیق بررسی کردم اما در گذشته تعداد این بناها بسیار بیشتر بوده است.
وی افزود: متأسفانه بخش قابل توجهی از سقاخانههای تاریخی در جریان توسعه شهری از بین رفتهاند. برخی دیگر نیز به دلیل فقدان مراقبت مناسب یا مداخلات غیر اصولی دچار آسیب شدهاند.
دادمهر تصریح کرد: در مواردی کاشیهای تاریخی از بین رفته، بدنه بناها بر اثر برخورد خودروها آسیب دیده و در برخی مرمتها نیز اصالت تاریخی آثار مخدوش شده است.
وی با اشاره به نمونههای شاخص سقاخانههای اصفهان گفت: سقاخانه حاج آقا شجاع، سقاخانه محله دردشت و سقاخانه چهارسو نقاشی از جمله نمونههای ارزشمند باقیمانده هستند که نیازمند حفاظت جدیاند.
دادمهر تأکید کرد: حفظ سقاخانههای تاریخی به معنای حفظ بخشی از فرهنگ آبرسانی، وقف و احترام به آب در تمدن ایرانی است و سازمانهای متولی باید برای صیانت از این میراث ارزشمند اهتمام بیشتری داشته باشند.
بیش از ۱۱۰ سقاخانه در بافت تاریخی اصفهان شناسایی شده است
سید مهدی موسوی موحد، کارشناس میراث فرهنگی، از سقاخانهها به عنوان یکی از مهمترین عناصر هویتبخش بافت تاریخی اصفهان یاد میکند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: طی سالهای اخیر و همزمان با اجرای پروژههای مرمت در بازارهای تاریخی اصفهان، روند شناسایی و مستندسازی سقاخانههای موجود در بافت تاریخی نیز در دستور کار قرار گرفت.
موسوی موحد افزود: در جریان مرمت بازارها و گذرهای تاریخی، سقاخانههای متعددی شناسایی شدند که علاوه بر ارزش معماری و تاریخی، دارای اهمیت اجتماعی و فرهنگی فراوانی هستند.
وی با اشاره به نتایج مطالعات انجام شده اظهار کرد: در مرحله نخست حدود ۸۰ سقاخانه شناسایی شد اما با توسعه مطالعات میدانی، بررسی اسناد تاریخی و بازدیدهای تخصصی، این تعداد به بیش از ۱۱۰ مورد افزایش یافت.
این کارشناس میراث فرهنگی ادامه داد: بخشی از این سقاخانهها مرمت شدهاند، تعدادی در حال مرمت هستند و برخی دیگر در برنامههای آینده حفاظت و احیا قرار دارند.
موسوی موحد با اشاره به دشواریهای شناسایی این آثار اظهار کرد: تعدادی از سقاخانههای تاریخی طی دهههای گذشته تغییر کاربری یافتهاند و امروزه در قالب مغازه یا فضاهای تجاری مورد استفاده قرار میگیرند.
وی افزود: بررسیهای کارشناسی نشان داده است که برخی از این فضاها در اصل سقاخانه بودهاند و همین موضوع دستیابی به آمار قطعی را با پیچیدگی مواجه کرده است.
موسوی موحد درباره ارزش هنری سقاخانهها اظهار کرد: بسیاری از این آثار دارای کاشیکاریهای نفیس، کتیبههای تاریخی، نقاشیهای مذهبی، آیات قرآن، احادیث و اشعار مرتبط با واقعه عاشورا هستند.
وی ادامه داد: بخشی از سقاخانههای تاریخی در دورههای مختلف دچار آسیب شده و برخی نیز تحت تأثیر مرمتهای نادرست یا مداخلات غیر اصولی قرار گرفتهاند.
این کارشناس میراث فرهنگی افزود: در سالهای اخیر تلاش شده است با رعایت اصول حفاظتی، لایههای اصیل تاریخی این بناها حفظ شود و در برخی نمونهها عملیات لایهبرداری برای دستیابی به تزئینات اصلی انجام شده است.
وی همچنین از اجرای طرح مستندسازی جامع سقاخانههای تاریخی اصفهان خبر داد و گفت: این طرح شامل برداشت نقشههای وضع موجود، ثبت اطلاعات معماری، مستندسازی دیجیتال و جانمایی آثار در سامانههای اطلاعات مکانی شهری است.
موسوی موحد تأکید کرد: سقاخانهها ظرفیت ارزشمندی برای توسعه گردشگری مذهبی اصفهان به شمار میروند و میتوانند در قالب مسیرهای فرهنگی و مذهبی به گردشگران معرفی شوند.
سقاخانهها پیونددهنده هویت ملی، هنر بومی و مسئولیت مدنی هستند
محمدعلی ایزدخواستی، مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، معتقد است سقاخانهها یکی از مهمترین نشانههای هویت شهری در بافت تاریخی هستند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: سقاخانهها میراثی ماندگار از گذشتهاند که هرچند کارکرد اصلی آبرسانی آنها در زندگی معاصر کمرنگ شده، اما همچنان دارای ارزشهای فرهنگی و اجتماعی فراوانی هستند.
ایزدخواستی افزود: متأسفانه بخشی از این بناها به مرور زمان تخریب شدهاند، برخی به تصرف درآمدهاند و برخی دیگر جایگاه اجتماعی گذشته خود را از دست دادهاند.
وی درباره ویژگیهای شکلگیری سقاخانهها اظهار کرد: نخستین ویژگی آنها پیوند میان هویت ملی، باورهای مذهبی و ساختار محلی است. تفاوتهای موجود میان سقاخانههای محلات مختلف نشان میدهد که چگونه یک باور مشترک مذهبی در قالب هنر بومی هر محله تجلی یافته است.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان ادامه داد: سقاخانهها بازتابی از ساختار اجتماعی محلات هستند و نوع تزئینات، معماری و اجزای آنها اطلاعات ارزشمندی درباره هویت محله در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
وی تصریح کرد: این بناها در واقع گنجینههایی از هنر محلی هستند و آثار هنرمندان هر دوره را به نسلهای بعد منتقل کردهاند.
ایزدخواستی با اشاره به اهمیت نشانهشناسی فرهنگی سقاخانهها اظهار کرد: این عناصر شهری حامل پیامهای فرهنگی هستند و میتوانند در ترسیم چشمانداز آینده شهر نیز نقشآفرین باشند.
وی افزود: سقاخانهها در گذشته محل شکلگیری مشارکت اجتماعی بودند؛ مردم از آنها نگهداری میکردند، هزینههایشان را تأمین میکردند و نسبت به حفاظت از آنها احساس مسئولیت داشتند.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان ادامه داد: احیای این بناها میتواند به تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی و بازگشت برخی از ارزشهای مدنی در محلات تاریخی کمک کند.
ایزدخواستی تأکید کرد: سقاخانهها علاوه بر ارزشهای مذهبی، نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی محلات ایفا میکنند و میتوانند در بازآفرینی فرهنگی فضاهای شهری مورد توجه قرار گیرند.
فرهنگ سقاخانهسازی میراث عاشورایی ایرانیان است
امیرکرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، ریشه شکلگیری سقاخانهها را در فرهنگ عاشورا جستوجو میکند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: فرهنگ سقاخانهسازی به یاد تشنگی امام حسین(ع) و یاران ایشان در واقعه عاشورا شکل گرفته و در طول قرنها در میان مردم ایران استمرار یافته است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان افزود: مردم با الهام از فرهنگ عاشورایی و از طریق سنت وقف، سقاخانهها را در نقاط مختلف شهرها ایجاد کردند و آنها را در اختیار عموم قرار دادند.
وی ادامه داد: بسیاری از سقاخانهها توسط خیران و نیکوکاران احداث شده و هزینه نگهداری و تأمین آب آنها نیز از سوی مردم پرداخت میشود.
کرمزاده اظهار کرد: این فرهنگ ارزشمند همچنان در جامعه ایرانی زنده است و باید به عنوان بخشی از میراث فرهنگی کشور مورد توجه قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت حفاظت از سقاخانهها افزود: هرجا که سقاخانههای تاریخی در محدوده آثار میراثی قرار داشته باشند، اداره کل میراث فرهنگی آمادگی همکاری برای حفاظت و نگهداری از آنها را دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح کرد: حفظ اصالت آثار تاریخی در فرآیند مرمت از اهمیت ویژهای برخوردار است و کارشناسان میراث فرهنگی در شهرستانها بر روند مداخلات نظارت دارند.
وی ادامه داد: هرگونه مرمت یا بازسازی باید با رعایت ضوابط حفاظتی انجام شود تا هویت تاریخی این بناها حفظ شود.
کرمزاده خاطرنشان کرد: سقاخانهها بخشی از میراث معنوی و فرهنگی ما هستند و حفاظت از آنها در واقع پاسداری از یکی از ارزشمندترین جلوههای فرهنگ عاشورایی ایرانیان محسوب میشود.
سقاخانهها؛ میراثی کوچک با هویتی بزرگ
سقاخانههای اصفهان امروز بیش از آنکه آبرسان باشند، روایتگر بخشی از تاریخ اجتماعی، مذهبی و فرهنگی این شهر هستند. این بناهای کوچک در دل بازارها و گذرهای تاریخی، حافظه جمعی چندین نسل را در خود جای دادهاند؛ حافظهای که از فرهنگ وقف، هنر مردمی، مسئولیت اجتماعی و ارادت به اهل بیت(ع) شکل گرفته است.
در روزگاری که بسیاری از عناصر هویتبخش شهرهای تاریخی زیر سایه توسعه شتابزده قرار گرفتهاند، حفاظت از سقاخانهها نه صرفاً یک اقدام عمرانی، بلکه تلاشی برای پاسداری از بخشی از روح و هویت تاریخی اصفهان به شمار میرود؛ میراثی که همچنان در ماه محرم، بیش از هر زمان دیگری، فرهنگ ایثار را در کوچههای شهر زنده نگه میدارد.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید