روضه‌های خانگی؛ میراثی که هنوز در خانه‌های گلستان نفس می‌کشد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: هنوز چند ساعتی به اذان مغرب مانده است. بوی گلاب و چای تازه‌دم، فضای کوچه را پر کرده و صدای آرام روضه از پشت پنجره خانه‌ای قدیمی به گوش می‌رسد. کفش‌ها بی‌نظم کنار در چیده شده‌اند، کودکی در آغوش مادرش خوابش برده، پیرزنی تسبیح در دست دارد و مردی که سال‌هاست در هیئت محل نوحه می‌خواند، این بار روی یک صندلی ساده، مصائب کربلا را روایت می‌کند.

اینجا خبری از سن‌های بزرگ، نورپردازی و بلندگوهای پرقدرت نیست؛ اما اشک‌ها واقعی‌تر است. روضه‌های خانگی، میراثی کهن از فرهنگ شیعی ایران، هنوز در گوشه‌گوشه گرگان نفس می‌کشند و هر محرم، خانه‌های بسیاری را به حسینیه‌هایی کوچک اما پرشور تبدیل می‌کنند.

سال‌ها پیش، زمانی که از هیئت‌های بزرگ امروزی خبری نبود، همین خانه‌ها محل گردهمایی عاشقان اهل‌بیت(ع) بودند. زنان محله با سینی‌های خرما و حلوا می‌آمدند، پیرغلامان اشعار قدیمی را می‌خواندند و کودکان، نخستین درس‌های محبت امام حسین(ع) را از زبان مادربزرگ‌ها می‌آموختند. سنتی که نه با بخشنامه شکل گرفت و نه با امکانات گسترده دوام آورد؛ بلکه با عشق مردم زنده ماند.

کارشناسان فرهنگ عامه معتقدند روضه‌های خانگی، بخشی از حافظه تاریخی جامعه ایرانی هستند؛ آیینی که علاوه بر کارکرد مذهبی، پیوندهای خانوادگی، همسایگی و سرمایه اجتماعی را تقویت می‌کند و فرهنگ عاشورا را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌سازد.

روضه‌ای که پنج نسل را دور یک سفره جمع کرده است

یکی از بانوان گرگانی که بیش از دو دهه میزبان روضه خانگی است، می‌گوید: همه چیز از وصیت مادرش آغاز شد؛ مادری که همیشه می‌گفت تا زمانی که این خانه پابرجاست، صدای روضه امام حسین(ع) هم باید در آن شنیده شود.

وی می‌گوید: هر سال از چند روز مانده به محرم، همه اعضای خانواده برای آماده کردن خانه دور هم جمع می‌شوند؛ یکی پرچم‌ها را نصب می‌کند، دیگری استکان‌ها را می‌شوید و نوه‌ها مسئول چیدن صندلی‌ها می‌شوند. به گفته وی، همین مشارکت ساده باعث شده نسل جدید نیز خود را صاحب این مجلس بداند.

این شهروند گرگانی معتقد است بسیاری از کودکانی که سال‌ها پیش در این روضه کنار مادرانشان نشسته بودند، امروز خود صاحب فرزند هستند و همچنان در همان مجلس حضور پیدا می‌کنند. وی می‌گوید: روضه خانگی فقط عزاداری نیست؛ خاطره مشترک چند نسل یک خانواده است.

به گفته وی، صمیمیتی که در این مجالس وجود دارد، در هیچ فضای دیگری تکرار نمی‌شود؛ جایی که همه یکدیگر را می‌شناسند و عزاداری با محبت و همدلی درهم آمیخته است.

خانه‌ای که هر محرم حسینیه می‌شود

یکی دیگر از شهروندان گرگانی که سال‌هاست میزبان روضه خانگی است، می‌گوید: هیچ‌گاه تصور نمی‌کرد مجلس کوچکی که روزی با حضور چند همسایه آغاز شده بود، امروز به محفلی تبدیل شود که هر شب ده‌ها نفر در آن شرکت کنند.

وی می‌گوید: در این روضه، پیرغلامان تلاش می‌کنند نوحه‌ها و اشعار قدیمی را بخوانند؛ اشعاری که سال‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شده و بخشی از هویت مذهبی مردم منطقه است.

وی معتقد است مهم‌ترین ویژگی روضه‌های خانگی، حضور کودکان و نوجوانان است. آنها بدون اجبار، کنار بزرگ‌ترها می‌نشینند، نوحه‌ها را حفظ می‌کنند و با فرهنگ عاشورا انس می‌گیرند.

این شهروند گرگانی می‌گوید: اگر هیئت‌ها نماد شکوه عزاداری هستند، روضه‌های خانگی نماد صمیمیت آن هستند؛ جایی که هر کس احساس می‌کند عضوی از یک خانواده بزرگ حسینی است.

هر خانه، یک حسینیه

معاون فرهنگی اداره‌کل تبلیغات اسلامی گلستان، روضه‌های خانگی را یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مردمی برای انتقال فرهنگ عاشورا می‌داند.

حجت‌الاسلام رضا دیلمی می‌گوید: امسال بیش از ۸۰۰ مبلغ و مبلغه در مساجد، اماکن مقدسه، تجمعات شبانه و روضه‌های خانگی حضور یافته‌اند تا پیام‌های تحول‌آفرین و تمدن‌ساز عاشورا را برای مردم تبیین کنند.

دیلمی معتقد است این محافل علاوه بر حفظ سنت‌های دیرینه عزاداری، بستری برای گفتگوی نسل‌ها، تقویت هویت دینی خانواده‌ها و انتقال مفاهیم ایثار، ولایت‌مداری و مقاومت به نوجوانان و جوانان هستند.

به گفته وی، در کنار بیش از ۹۰۰ مسجد، ۴۰۰ حسینیه، فاطمیه، زینبیه و تکایا، روضه‌های خانگی نیز سهم بزرگی در مردمی‌سازی فرهنگ حسینی دارند و همچنان یکی از اثرگذارترین بسترهای فعالیت فرهنگی محسوب می‌شوند.

احیای نوحه‌های اصیل در خانه‌ها

مدیرکل اوقاف و امور خیریه گلستان، نیز از اجرای ۱۵۰ برنامه روضه خانگی در استان خبر می‌دهد.

حجت‌الاسلام حسین مهدیان می‌گوید: در این برنامه‌ها تلاش شده از پیرغلامان و مداحان اهل‌بیت(ع) استفاده شود تا اشعار و نوحه‌های قدیمی و سنتی دوباره در خانه‌های مردم طنین‌انداز شود.

مهدیان با اشاره به حضور ۶۷ مبلغ اعزامی و بومی در این طرح می‌گوید: هدف اصلی این برنامه، تقویت شور و شعور حسینی و تبدیل هر خانه به یک حسینیه است؛ جایی که پیام قیام سیدالشهدا(ع) در متن زندگی خانواده‌ها جاری باشد.

به گفته وی، سال گذشته از ظرفیت ۴۵ پیرغلام و مداح برای اجرای روضه‌های خانگی استفاده شد و امسال نیز این برنامه از ابتدای محرم آغاز شده و تا پایان ماه ادامه خواهد داشت و در صورت استقبال مردمی، در هفته پایانی صفر نیز تمدید می‌شود.

وی همچنین یادآور می‌شود: بیش از ۸۰ درصد موقوفات استان گلستان به اطعام و تعزیه‌داری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) اختصاص یافته و همین ظرفیت، پشتوانه استمرار این مجالس مردمی است.

میراثی که باید حفظ شود

شاید روضه‌های خانگی در نگاه اول، جمع‌هایی کوچک و ساده باشند، اما همین محافل بی‌تکلف، ستون‌های اصلی انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های آینده‌اند. جایی که کودکان با صدای روضه بزرگ می‌شوند، جوانان مسئولیت می‌آموزند و سالمندان خاطرات سال‌های دور را زنده می‌کنند.

در روزگاری که زندگی شهری بسیاری از روابط همسایگی را کمرنگ کرده است، روضه‌های خانگی هنوز دل‌ها را به هم نزدیک می‌کنند و نشان می‌دهند برای زنده نگه داشتن نام حسین(ع)، گاهی یک خانه، چند استکان چای و چند دل عاشق کافی است؛ خانه‌ای که با ذکر مصیبت کربلا، به حسینیه‌ای تبدیل می‌شود که چراغش نسل به نسل روشن خواهد ماند.