خبرگزاری مهر- گروه استانها: صبح که روی مزارع روستای «هماینه» مینشیند، تصویر مزرعه دیگر فقط تصویر یک محصول نیست؛ ردیفهای زرد و سبز آفتابگردان در میان زمینهای کشاورزی، نشانه یک آزمون تازهاند. آزمونی که قرار است مشخص کند یک محصول جدید تا چه اندازه میتواند خود را با زمین، آبوهوا و اقتصاد کشاورزی منطقه سازگار کند.
آفتابگردان در لرستان محصولی تازهوارد به معنای مطلق نیست، اما توسعه آن در سطح فعلی، بخشی از یک سیاست بزرگتر برای تغییر ترکیب محصولات کشاورزی استان است؛ سیاستی که هدف آن این است که کشاورز تنها بر چند محصول شناختهشده و مرسوم متکی نباشد.
این تغییر البته روی کاغذ ساده به نظر میرسد. کافی نیست یک محصول از نظر کارشناسی مناسب تشخیص داده شود؛ کشاورز باید بداند چه رقمی بکارد، چه زمانی وارد زمین شود، چه میزان هزینه کند، محصول را چگونه برداشت کند و در نهایت، محصول برداشتشده را با چه قیمتی به فروش برساند.
مزرعهای که یک انتخاب تازه را امتحان میکند
ندا محمدی، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفتوگو با مهر تأکید دارد که مسئله فقط اضافهشدن یک محصول به فهرست محصولات کشاورزی نیست.
به گفته او، سطح زیرکشت آفتابگردان در استان به ۲۱۰ هکتار رسیده و این محصول، با توجه به شرایط اقلیمی و ظرفیتهای موجود، میتواند یکی از گزینههای قابل بررسی در تناوب زراعی باشد.
او در توضیح این رویکرد، بر یک نکته مهم دست میگذارد: کشاورزی امروز دیگر نمیتواند صرفاً بر اساس عادتهای گذشته پیش برود. افزایش هزینه نهادهها باعث شده تصمیمهای زراعی بیش از گذشته به محاسبه اقتصادی وابسته شود.
محمدی معتقد است زمانی که قیمت کود، بذر و سایر نهادهها افزایش پیدا میکند، نمیتوان افزایش مصرف نهاده را تنها راه رسیدن به عملکرد بالاتر دانست.
از نگاه او، رعایت اصول فنی، کاهش دستکاری خاک، حفظ بقایای گیاهی و توجه به تناوب، بخشی از الزامات پایداری تولید است.
این نگاه، آفتابگردان را از یک محصول صرفاً جدید به یک قطعه از پازل تغییر الگوی کشت تبدیل میکند.
دورود؛ نقطه شروع یک تجربه ۱۶۰ هکتاری
در همین چارچوب، محمد ابدالی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان دورود، در گفتوگو با مهر از اختصاص ۱۶۰ هکتار از اراضی روستای همیانه به کشت آفتابگردان برای نخستین بار در شهرستان خبر داده است.
این سطح از کشت برای نخستین تجربه شهرستان، عدد قابل توجهی است؛ اما نکته مهمتر در شیوه اجرای آن قرار دارد.
از مجموع این اراضی، ۱۲۰ هکتار با سیستم آبیاری بارانی و ۴۰ هکتار با آبیاری تیپ زیر کشت رفته است. یعنی توسعه آفتابگردان از همان ابتدا در کنار یک هدف دیگر تعریف شده است: استفاده بهتر از منابع آب.
ابدالی میگوید استقبال کشاورزان نیز قابل توجه بوده و پس از آغاز کشت، بهرهبرداران با مراجعه به مدیریت جهاد کشاورزی درباره توسعه این محصول پرسوجو کردهاند.
این استقبال البته هنوز به معنای تثبیت آفتابگردان در الگوی کشت نیست. محصول باید یک فصل زراعی را پشت سر بگذارد، عملکرد خود را نشان دهد و مهمتر از آن، از نظر اقتصادی برای کشاورز قابل دفاع باشد.
در واقع، مزرعه امسال برای کشاورزان منطقه فقط محل تولید محصول نیست؛ یک میدان آزمایش است.
آفتابگردان باید ثابت کند که میتواند در زمین لرستان، در کنار سایر محصولات، سهمی پایدار داشته باشد.
پشت هر دانه آفتابگردان، یک حساب اقتصادی است
کشاورز در نهایت با یک سؤال ساده تصمیم میگیرد: «این محصول برای من صرفه دارد یا نه؟»
هر اندازه یک محصول از نظر علمی مناسب باشد، اگر هزینههای تولید آن بالا برود یا بازار فروش مطمئنی نداشته باشد، نمیتواند بهسادگی جای خود را در مزرعه باز کند.
از همینجا اهمیت تجربه نخستین کشاورزان دورود روشن میشود.
ندا محمدی نیز بر همین موضوع تأکید دارد و از کشاورزان میخواهد هنگام تصمیمگیری برای توسعه کشت آفتابگردان، فقط به عملکرد احتمالی محصول توجه نکنند، بلکه هزینه تولید و بازار فروش را نیز در نظر بگیرند.
این نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تغییر الگوی کشت بدون توجه به اقتصاد مزرعه ممکن است از یک سیاست مطلوب، به یک ریسک برای بهرهبردار تبدیل شود.
وقتی افزایش هزینه نهادهها معادله را تغییر میدهد
در سالهای گذشته، یکی از راههای افزایش عملکرد در بسیاری از مزارع، افزایش مصرف نهادهها بوده است. اما حالا معادله تغییر کرده است.
وقتی هزینه تولید بالا میرود، هر کیلو محصول اضافه باید در برابر هزینهای که برای تولید آن صرف شده، ارزش اقتصادی داشته باشد.
محمدی از همین منظر بر رعایت اصول زراعی تأکید میکند.
به گفته او، میزان کود مورد نیاز هر مزرعه باید بر اساس شرایط همان زمین تعیین شود و مصرف نسنجیده نهادهها نهتنها الزاماً عملکرد را افزایش نمیدهد، بلکه میتواند به ساختار خاک آسیب وارد کند.
در این میان، تناوب زراعی نیز اهمیت پیدا میکند.
مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان معتقد است آفتابگردان به دلیل ریشه عمیق خود، میتواند در تناوب با غلات مورد بررسی قرار گیرد؛ چراکه تفاوت در الگوی ریشهای محصولات میتواند در مدیریت منابع خاک اهمیت داشته باشد.
اما باز هم تأکید اصلی بر «بررسی» است، نه نسخه واحد.
یعنی آفتابگردان قرار نیست یکشبه جای محصولات دیگر را بگیرد؛ بلکه باید بر اساس ویژگی زمین، آب، هزینه و بازار، در مناطقی که ظرفیت لازم را دارند وارد برنامه زراعی شود.
۱۶۰ هکتار؛ آغاز یک تجربه، نه پایان آن
برای دورود، ۱۶۰ هکتار نخستین سطح قابل توجه کشت آفتابگردان است. اما اهمیت این عدد بیش از آنکه به وسعت آن مربوط باشد، به تجربهای مربوط است که از دل آن شکل میگیرد.
اگر کشاورزان در پایان فصل بتوانند عملکرد مناسب، هزینه قابل کنترل و بازار قابل اتکایی برای محصول مشاهده کنند، احتمال افزایش سطح زیرکشت در سالهای آینده بیشتر خواهد شد.
مدیر جهاد کشاورزی دورود نیز بر همین اساس از احتمال توسعه سطح زیرکشت در سال آینده سخن گفته است.
بنابراین موفقیت آفتابگردان در دورود، فقط به عملکرد یک مزرعه وابسته نیست؛ به این بستگی دارد که نتیجه این تجربه تا چه اندازه بتواند اعتماد سایر بهرهبرداران را جلب کند.
در کشاورزی، یک مزرعه موفق گاهی از دهها جلسه اداری اثرگذارتر است.
وقتی مزرعه به آزمایشگاه تبدیل میشود
اگر بخش اقتصادی ماجرا یک سؤال داشته باشد، بخش فنی پاسخهای آن را جستوجو میکند.
کارشناسان و محققان بخشهای مختلف علوم زراعی، تغذیه و آفات در دورود طی هفته گذشته حاضر شدند تا درباره جزئیاتی صحبت کنند که شاید برای مخاطب عادی ساده به نظر برسد، اما برای عملکرد نهایی محصول تعیینکننده است.
انتخاب رقم، تاریخ کشت، تغذیه، آبیاری، کنترل علفهای هرز، مدیریت آفات و بیماریها و زمان برداشت، مجموعهای از تصمیمهایی هستند که نتیجه آنها در پایان فصل روی عملکرد مزرعه دیده میشود.
محمدیپور، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفتوگو با مهر بر همین نکته تأکید دارد و توسعه آفتابگردان را وابسته به رعایت مجموعهای از اصول فنی میداند.
از نگاه او، انتخاب رقم متناسب با منطقه، رعایت زمان مناسب کشت و مدیریت صحیح تغذیه و آبیاری، از عوامل اصلی موفقیت اقتصادی این محصول هستند.
اما شاید مهمترین بخش این فرآیند، تبدیل دانش مکتوب به تجربه قابل مشاهده باشد.
فاصله دانشگاه و زمین کوتاه میشود
زهرا امیری، مدیر هماهنگی ترویج سازمان جهاد کشاورزی لرستان، هم در گفتوگو با مهر با اشاره به برگزاری برنامههای روز مزرعه برای مزارع کشاورزی استان معتقد است برنامههایی مانند روز مزرعه میتوانند فاصله میان دانش فنی و تجربه کشاورزان را کاهش دهند.
در این برنامه، کشاورزان در مزرعه حضور دارند، پرسش میکنند و پاسخ را در همان محیطی میگیرند که قرار است تصمیمهایشان را اجرا کنند.
این تفاوت مهمی با آموزشهای صرفاً نظری دارد.
کشاورز میتواند وضعیت خاک، رشد گیاه و نتیجه توصیههای فنی را از نزدیک ببیند و تجربه کشاورز پیشرو را با شرایط زمین خود مقایسه کند.
امیری میگوید استفاده از مزارع الگویی و کشاورزان پیشرو، یکی از ابزارهای مؤثر برای انتقال فناوری است؛ زیرا مشاهده نتیجه عملی، اعتماد بهرهبردار را برای استفاده از یک روش جدید افزایش میدهد.
از خاکورزی تا تابآوری
بحث آفتابگردان تنها به خود این محصول محدود نمیشود.
ندا محمدی از اجرای یک طرح تحقیقاتی ـ ترویجی سهساله درباره مقایسه خاکورزی حفاظتی و کشت مرسوم نخود دیم خبر داده است؛ طرحی که در سال نخست، افزایش حدود هفتدرصدی عملکرد نخود دیم را در روش کشاورزی حفاظتی نشان داده است.
اگرچه این طرح مستقیماً درباره آفتابگردان نیست، اما یک پیام مهم برای آینده کشاورزی استان دارد: بهرهوری تنها با انتخاب محصول حاصل نمیشود؛ روش مدیریت زمین نیز اهمیت دارد.
در این طرح، حفظ بقایای گیاهی، بیخاکورزی و تناوب زراعی به عنوان اصول کشاورزی حفاظتی مورد توجه قرار گرفتهاند.
این تجربه میتواند بخشی از نگاه گستردهتر به کشاورزی لرستان باشد؛ نگاهی که در آن محصول، خاک، آب و هزینه تولید باید همزمان دیده شوند.
آیا آفتابگردان میتواند ماندگار شود؟
اکنون آفتابگردان در لرستان از مرحله حرف عبور کرده و وارد مرحله تجربه شده است.
سطح زیرکشت استان به ۲۱۰ هکتار رسیده و در دورود نیز ۱۶۰ هکتار برای نخستین بار به این محصول اختصاص یافته است.
اما آینده این محصول هنوز به نتیجه یک فصل، بلکه به مجموعهای از عوامل وابسته است.
نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفتوگو با مهر تأکید کرده که توسعه مکانیزاسیون در مراحل کاشت، داشت و برداشت، میتواند کشت آفتابگردان را از نظر اقتصادی بهصرفهتر کند و سرعت عملیات را افزایش دهد.
این موضوع برای کشاورز اهمیت اساسی دارد؛ زیرا در کشاورزی، زمان بخشی از هزینه است.
هرچه عملیات مزرعه سریعتر و دقیقتر انجام شود، امکان مدیریت بهتر نیروی انسانی و ماشینآلات نیز افزایش مییابد.
اما برای تثبیت این محصول، صرفاً مکانیزاسیون کافی نیست؛ آفتابگردان باید جایگاه خود را در بازار نیز پیدا کند.
کشاورزی زمانی تغییر میکند که کشاورز قانع شود
سیاستگذار میتواند یک محصول را پیشنهاد کند، کارشناس میتواند مزایای آن را توضیح دهد و محقق میتواند نتایج آزمایشها را ارائه کند؛ اما در نهایت این کشاورز است که بذر را در زمین خود میکارد.
به همین دلیل، توسعه آفتابگردان باید بر تجربه واقعی مزارع استوار باشد.
اگر کشاورز دورودی ببیند محصول جدید با شرایط زمینش سازگار است، مصرف منابع را میتوان مدیریت کرد، عملکرد رضایتبخش است و فروش محصول نیز توجیه اقتصادی دارد، تصمیم برای توسعه آن طبیعی خواهد بود.
در غیر این صورت، هیچ برنامه ترویجی نمیتواند بهتنهایی یک محصول را در مقیاس گسترده تثبیت کند؛ این همان نقطهای است که سیاست الگوی کشت باید از «معرفی محصول» به «ساختن زنجیره تولید» برسد.
از ۲۱۰ هکتار تا یک الگوی پایدار
۲۱۰ هکتار فعلی آفتابگردان در لرستان را میتوان نقطه شروع دانست، نه مقصد.
استان برای آنکه این محصول را به بخشی پایدار از الگوی کشت تبدیل کند، نیازمند ادامه تحقیقات، شناسایی مناطق مستعد، آموزش کشاورزان، توسعه روشهای مناسب آبیاری، مکانیزاسیون و البته بررسی بازار است.
در این میان، رویکرد آمایش سرزمین میتواند نقش تعیینکننده داشته باشد؛ یعنی آفتابگردان همهجا کشت نشود، بلکه در مناطقی توسعه پیدا کند که مجموعه شرایط اقلیمی، خاکی، آبی و اقتصادی برای آن مناسب است.
محمدیپور نیز بر همین رویکرد تأکید دارد و توسعه هدفمند آفتابگردان را به مناطق مستعد محدود میکند. این «هدفمند بودن» شاید مهمترین تفاوت میان تغییر علمی الگوی کشت و تغییر دستوری آن باشد.
آفتابگردان، یک محصول نیست؛ یک آزمون است
آفتابگردان حالا در بخشی از مزارع لرستان قد کشیده است؛ اما آنچه در این زمینها آزمایش میشود، فقط توان یک گیاه برای رشد نیست. در حقیقت، لرستان در حال آزمودن یک مدل تازه از کشاورزی است؛ مدلی که باید در آن میان درآمد کشاورز، محدودیت آب، سلامت خاک، هزینه نهادهها، فناوری و نیازهای تولید تعادل برقرار شود.
مزرعه «هماینه» از این منظر فقط یک مزرعه نیست؛ نقطهای است که در آن سیاست الگوی کشت، تجربه کشاورز و دانش پژوهشگر کنار هم قرار گرفتهاند.
اگر این تجربه موفق باشد، آفتابگردان میتواند آرامآرام سهم بیشتری از زمینهای مستعد لرستان را به خود اختصاص دهد. اگر هم موانعی در مسیر ظاهر شود، همین مزارع نخستین فرصت برای شناسایی آنها خواهند بود.
در نهایت، تغییر الگوی کشت با بخشنامه آغاز نمیشود؛ با اعتماد کشاورز آغاز میشود؛ اعتمادی که باید از دل مزرعه، از میان عددهای عملکرد و هزینه تولید و از پشتوانه بازار شکل بگیرد.
و شاید به همین دلیل است که در پایان یک روز مزرعه، مهمترین پرسش نه این است که «آفتابگردان چقدر خوب رشد کرده؟»پرسش اصلی این است: آیا کشاورز سال آینده هم حاضر است زمینش را به آن بسپارد؟
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید