خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: در روزهای پایانی سال، فضای آرامستانها تغییر میکند. جایی که در اغلب روزهای سال آرام و خلوت است، در این روزها پر از رفتوآمد خانوادههایی میشود که با دستههای گل، شمع، خرما و گلاب بر مزار عزیزانشان حاضر میشوند. بسیاری از مردم پیش از آغاز سال نو ترجیح میدهند یاد درگذشتگان خود را تازه کنند و به نوعی آنها را در شادی نوروز شریک بدانند.
در شهرهای مختلف ایران، از جمله اصفهان، این رسم با جلوههای خاصی برگزار میشود. برخی خانوادهها پیش از پنجشنبه آخر سال به آرامستان میروند و برخی دیگر درست در همان روز گرد هم میآیند. شستن مزار با آب یا گلاب، روشن کردن شمع، خواندن فاتحه و پخش خیرات از جمله رفتارهای رایج در این روز است.
اگرچه این رسم در نگاه نخست بیشتر رنگ و بوی مذهبی دارد، اما بسیاری از پژوهشگران معتقدند که ریشههای آن به سنتهای بسیار کهنتر در فرهنگ ایرانی بازمیگردد؛ سنتهایی که احترام به نیاکان و یاد درگذشتگان را بخشی جداییناپذیر از زندگی اجتماعی میدانستند.
ردپای آیینهای باستانی در سنتی امروزی
محمد عیدی نجفآبادی، پژوهشگر فرهنگ و اسطوره شناسی،در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار میکند: آیین یادکرد از درگذشتگان در پایان سال سابقهای بسیار طولانی در فرهنگ ایرانی دارد. در سنتهای ایران باستان، روزهایی در پایان سال به بزرگداشت ارواح درگذشتگان اختصاص داشت و مردم باور داشتند که روان نیاکان در این ایام به جهان زندگان بازمیگردد.
به گفته او، در آیین زرتشتی جشنهایی با عنوان «فروردگان» یا «فروردیگان» برگزار میشد که در آن خانوادهها برای گرامیداشت روان درگذشتگان آیینهایی انجام میدادند. در این مراسم، روشن کردن آتش، آماده کردن خوراکی و پاکیزه نگه داشتن خانه از جمله کارهایی بود که به احترام فروهرها انجام میشد.
عیدی نجفآبادی توضیح میدهد: در آن باورها، فروهرها یا ارواح نیاکان در روزهای پایانی سال به خانههای خود بازمیگشتند و بازماندگان باید با پاکیزگی و یادکرد از آنان از این حضور نمادین استقبال میکردند. از نگاه او، این تصور نوعی پیوند میان نسلهای گذشته و حال ایجاد میکرد و یادآور تداوم زندگی در میان خانواده و جامعه بود.
او معتقد است: بسیاری از آیینهای نوروزی امروز، از جمله توجه ویژه به درگذشتگان در پایان سال، بازتابی از همین باورهای کهن است که در طول قرنها دگرگون شده اما اصل آن همچنان در فرهنگ ایرانی باقی مانده است.
به گفته این پژوهشگر، حتی اگر شکل برگزاری مراسم تغییر کرده باشد، اصل احترام به نیاکان و یادکرد از آنها همچنان یکی از عناصر مهم فرهنگ ایرانی است؛ عنصری که در آیینهایی مانند رفتن به مزار در روزهای پایانی سال به روشنی دیده میشود.
پیوند سنتهای کهن با باورهای اسلامی
الهه رضایی، پژوهشگر و رئیس دفتر تخصصی فرهنگ عامه در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار میکند: رسم پنجشنبه آخر سال نمونهای از پیوند سنتهای ایرانی با باورهای دینی در دورههای بعدی است. بسیاری از آیینهای فرهنگی ایران پس از ورود اسلام، شکل تازهای پیدا کردند اما ریشههای پیشین خود را نیز حفظ کردند.
به گفته رضایی، در فرهنگ اسلامی پنجشنبه و بهویژه شب جمعه زمانی دانسته میشود که مردم برای درگذشتگان خود دعا میکنند و فاتحه میخوانند. همین باور سبب شده است که زیارت قبور در این زمان اهمیت ویژهای پیدا کند و در بسیاری از مناطق ایران به یک سنت پایدار تبدیل شود.
او توضیح میدهد:در چنین شرایطی، سنت کهن بزرگداشت نیاکان با این باور دینی درهم آمیخته و شکل تازهای به خود گرفته است. به این ترتیب، مردم در پایان سال و در آستانه نوروز، در روزی که با باورهای دینی نیز همخوانی دارد، بر سر مزار درگذشتگان حاضر میشوند.
رئیس دفتر تخصصی فرهنگ عامه معتقد است: این تلفیق فرهنگی یکی از ویژگیهای مهم فرهنگ ایرانی است؛ فرهنگی که در طول تاریخ توانسته عناصر گوناگون را در کنار یکدیگر قرار دهد و آیینهایی تازه اما ریشهدار پدید آورد.
او میگوید: تداوم این رسم در جامعه امروز نشان میدهد که مردم همچنان به پیوند میان گذشته و حال اهمیت میدهند و آیینهای مرتبط با یاد درگذشتگان را بخشی از هویت فرهنگی خود میدانند.
رضایی میافزاید:در فرهنگ عامه، پنجشنبه آخر سال تنها یک مراسم ساده برای زیارت قبور نیست؛ بلکه مجموعهای از رفتارها و باورهای نمادین را در بر میگیرد. بسیاری از مردم معتقدند که در آستانه سال نو باید یاد درگذشتگان زنده نگه داشته شود تا سال تازه با یاد و خاطره آنان آغاز شود.
او ادامه میدهد:در برخی مناطق، خانوادهها در این روز غذا یا شیرینی میان دیگران پخش میکنند و آن را به نیت شادی روح درگذشتگان میدانند. شستن سنگ مزار با آب یا گلاب، قرار دادن گلهای تازه و روشن کردن شمع نیز از رفتارهای رایج در این آیین است.
رئیس دفتر تخصصی فرهنگ عامه معتقد است:این اعمال نمادین علاوه بر جنبه مذهبی، کارکردی اجتماعی نیز دارند. گردهم آمدن اعضای خانواده در کنار مزار درگذشتگان فرصتی فراهم میکند تا نسلهای مختلف در کنار یکدیگر قرار بگیرند و خاطرات مشترک خود را مرور کنند.
او تاکید میکند:از این منظر، گورستان در این روز تنها محل سوگواری نیست، بلکه به فضایی برای یادآوری تاریخ خانوادگی و پیوند عاطفی میان اعضای خانواده تبدیل میشود.
چرا این رسم هنوز زنده است؟
ناصر فکوهی، جامعه شناس و استاد دانشگاه، معتقد است: ماندگاری آیینهایی مانند پنجشنبه آخر سال نشان میدهد که جامعه همچنان به آیینهای جمعی نیاز دارد. او میگوید این گونه سنتها به افراد کمک میکنند تا با مفهوم فقدان و مرگ کنار بیایند و آن را در چارچوبی فرهنگی معنا کنند.
به گفته فکوهی، آیینهای یادبود در همه فرهنگها وجود دارد، اما در جامعه ایرانی این آیینها اغلب با مناسبتهای تقویمی مانند نوروز پیوند خوردهاند. همین پیوند باعث میشود که یاد درگذشتگان نه در فضایی صرفاً اندوهناک، بلکه در آستانه یک آغاز تازه یادآوری شود.
او توضیح میدهد: چنین آیینهایی به نوعی تداوم زندگی اجتماعی را نشان میدهند. خانوادهها در کنار مزار عزیزان خود جمع میشوند، از گذشته سخن میگویند و در عین حال آماده ورود به سالی تازه میشوند.
فکوهی معتقد است: همین ترکیب میان یاد گذشته و امید به آینده است که به این رسم معنا میبخشد و آن را در میان نسلهای مختلف پایدار نگه میدارد.
به گفته او، اگرچه شکل زندگی در شهرهای بزرگ تغییر کرده است، اما آیینهایی که ریشه در حافظه جمعی دارند همچنان میتوانند جایگاه خود را حفظ کنند و پنجشنبه آخر سال یکی از نمونههای روشن این پایداری فرهنگی است.
یاد رفتگان در آستانه بهار
از صحبتهای کارشناسان در این گزارش میتوان استنباط کرد: پنجشنبه آخر سال در حقیقت لحظهای نمادین در تقویم فرهنگی ایرانیان است؛ زمانی که گذشته و حال در کنار یکدیگر قرار میگیرند. خانوادهها پیش از آغاز سال نو به دیدار درگذشتگان میروند و با یاد آنان وارد فصل تازهای از زندگی میشوند.
این آیین، فارغ از تغییرات اجتماعی و سبک زندگی، همچنان بخشی از تجربه مشترک بسیاری از ایرانیان است. حضور مردم در آرامستانها در روزهای پایانی سال نشان میدهد که یاد نیاکان هنوز در فرهنگ عمومی جایگاهی مهم دارد.
در نهایت میتوان گفت که پنجشنبه آخر سال تنها یک رسم مذهبی یا اجتماعی نیست، بلکه نمادی از پیوند میان نسلهاست؛ پیوندی که در آن خاطرهها زنده میمانند و زندگی در آستانه بهار، با یاد کسانی که دیگر در کنار ما نیستند، ادامه مییابد.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید