هر آنچه باید درباره گیاه قات بدانید؛ از جویدن تا عوارض قلبی

مجموعه: ایدز و انواع اعتیاد

گیاه قات بومی شرق آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان است

هر آنچه باید درباره گیاه قات بدانید: از جویدن تا عوارض قلبی

قات (Khat)، با نام علمی Catha edulis، یک گیاه همیشه‌سبز از خانواده Celastraceae است که برگ‌های تازه آن به عنوان یک محرک طبیعی مصرف می‌شود. این گیاه بومی مناطق گرمسیری شرق آفریقا (به‌ویژه شاخ آفریقا شامل اتیوپی، سومالی، کنیا و جیبوتی) و جنوب شبه‌جزیره عربستان (به‌خصوص یمن) است. قات از قرن‌ها پیش در این مناطق به عنوان بخشی از فرهنگ اجتماعی و سنتی مصرف می‌شود و جویدن برگ‌های آن (معروف به “قات زدن”) یک رسم رایج است.

در بسیاری از جوامع، قات را “مخدر” یا “ماده محرک” می‌نامند، هرچند اثرات آن بیشتر شبیه محرک‌های ملایم (مانند آمفتامین ضعیف) است تا مواد توهم‌زا یا مخدرهای سنگین مانند هروئین یا کوکائین. سازمان جهانی بهداشت (WHO) از سال ۱۹۷۳ قات را به عنوان ماده‌ای با پتانسیل سوءمصرف طبقه‌بندی کرده است.

برگ‌های تازه قات را معمولاً می‌جوند تا اثر محرک آن را بگیرند

گیاه‌شناسی و ویژگی‌ها

قات یک درختچه یا درخت کوچک کندرشد است که معمولاً به ارتفاع ۱ تا ۵ متر (گاهی تا ۱۰ متر در شرایط استوایی) می‌رسد. برگ‌های آن باریک، بیضی‌شکل، همیشه‌سبز و به طول ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر هستند. طعم برگ‌ها تلخ و بوی آن علفی است. گیاه در آب و هوای کوهستانی معتدل با نور متوسط تا زیاد بهترین رشد را دارد و در نواحی مانند فلات اتیوپی (اطراف هارار) و شمال یمن به صورت گسترده کشت می‌شود.

گل‌های کوچک سفید دارد و میوه آن کپسولی است. کشاورزان با آبیاری سنگین، کوددهی و هرس، کیفیت و غلظت مواد فعال را افزایش می‌دهند. برگ‌ها باید تازه مصرف شوند زیرا مواد فعال پس از برداشت به سرعت تجزیه می‌شوند (حداکثر ۱–۲ روز در شرایط مناسب).

تاریخچه و اهمیت فرهنگی

مصرف قات قدمتی بیش از مصرف قهوه دارد و به هزاران سال پیش در اتیوپی و یمن بازمی‌گردد. در این مناطق، جویدن قات یک فعالیت اجتماعی است، به‌ویژه در میان مردان، که در مجالس طولانی همراه با گفتگو، چای، قلیان یا تنقلات انجام می‌شود. در یمن، این رسم چنان ریشه‌دار است که بخش قابل توجهی از منابع آبی و کشاورزی کشور به کشت قات اختصاص دارد (تا ۴۰–۵۰٪ آب کشاورزی در برخی گزارش‌ها).

در شاخ آفریقا و میان مهاجران سومالیایی و یمنی، قات بخشی از هویت فرهنگی است و گاهی با مراسم مذهبی یا شعرخوانی همراه می‌شود. با مهاجرت، مصرف آن به اروپا، آمریکا و دیگر نقاط گسترش یافته است.

کاتینون شبیه آمفتامین است اما بسیار ضعیف‌تر عمل می‌کند

ترکیبات فعال و مکانیسم اثر

برگ‌های تازه قات حاوی آلکالوئیدهای محرک است:

کاتینون (cathinone): ماده اصلی و قوی‌ترین، شبیه آمفتامین، که سطح دوپامین، نوراپی‌نفرین و سروتونین را در مغز افزایش می‌دهد.

کاتین (cathine) و دیگر ترکیبات (نورپسوئودافدرین و بیش از ۴۰ آلکالوئید).

کاتینون ناپایدار است و به سرعت به کاتین تبدیل می‌شود. اثر آن از طریق افزایش ترشح آدرنالین و نورآدرنالین ایجاد می‌شود. قدرت قات بین کافئین و آمفتامین قرار دارد و اثرات آن شبیه “سرعت” (speed) ضعیف است.

روش مصرف 

• جویدن برگ تازه (رایج‌ترین): برگ‌ها را تکه‌تکه کرده، در گونه قرار می‌دهند و به‌آرامی می‌جوند تا شیره با بزاق مخلوط شود. حداقل ۱۰–۲۰ دقیقه جویدن لازم است. شیره بلعیده می‌شود.

• چای یا دمنوش: از برگ خشک‌شده، اما اثر بسیار ضعیف‌تر.

• پودر یا دیگر اشکال: نادر.

اثر پس از ۳۰–۶۰ دقیقه شروع، ۴–۸ ساعت طول می‌کشد و با مصرف بیشتر و طولانی‌تر، شدت افزایش می‌یابد.

قات بیشتر وابستگی روانی ایجاد می‌کند تا جسمی

اثرات کوتاه‌مدت

• ذهنی: هوشیاری بالا، پرحرفی، سرخوشی خفیف، تمرکز بهتر، افکار روان‌تر، افزایش اعتمادبه‌نفس و صمیمیت اجتماعی.

• جسمی: افزایش ضربان قلب و فشار خون، گشاد شدن مردمک، کاهش اشتها، خشکی دهان، بی‌خوابی، افزایش انرژی و دمای بدن.

عوارض و خطرات بلندمدت

مصرف منظم (چند بار در هفته) می‌تواند منجر به:

• قلبی‌عروقی: فشار خون بالا، آریتمی، حمله قلبی، کاردیومیوپاتی.

• دهان و گوارش: آسیب لثه و دندان، عفونت دهان، یبوست مزمن، زخم معده، ارتباط با سرطان دهان، گلو و مری.

• روانی: وابستگی روانی قوی، افسردگی، اضطراب، تحریک‌پذیری، اختلال خواب، در موارد شدید سایکوز یا پارانویا.

• دیگر: کاهش وزن، مشکلات کبدی و کلیوی، کاهش انگیزه و عملکرد اجتماعی/شغلی.

اعتیاد جسمی ضعیف است (علائم ترک جسمی کم)، اما روانی شایع و می‌تواند شدید باشد.

یکی از عوارض قات بی‌خوابی طولانی‌مدت است

سوالات متداول

1. قات دقیقاً چیست؟

قات (Khat یا Catha edulis) گیاهی همیشه‌سبز بومی شرق آفریقا (اتیوپی، سومالی، کنیا) و جنوب شبه‌جزیره عربستان (یمن) است. برگ‌های تازه آن حاوی محرک طبیعی به نام کاتینون است و به صورت جویدن مصرف می‌شود.

2. اثرات قات چیست؟

افزایش هوشیاری، پرحرفی، سرخوشی خفیف، تمرکز موقت، کاهش خستگی و اشتها، افزایش ضربان قلب و فشار خون. اثرات شبیه آمفتامین ضعیف است (بین قهوه و سرعت).

3. قات اعتیادآور است؟

اعتیاد جسمی قوی ایجاد نمی‌کند (علائم ترک جسمی کم یا ناچیز است)، اما اعتیاد روانی شایع است. فرد ممکن است احساس کند بدون قات نمی‌تواند انرژی یا خوش‌صحبتی قبلی را داشته باشد.

4. عوارض کوتاه‌مدت قات چیست؟

بی‌خوابی شدید، تپش قلب، خشکی دهان، گشاد شدن مردمک، کاهش اشتها، احساس گرما و گاهی اضطراب یا پرحرفی بیش از حد.

5. عوارض بلندمدت و جدی قات کدامند؟

فشار خون بالا، مشکلات قلبی (آریتمی، حمله قلبی)، آسیب لثه و دندان، یبوست مزمن، افسردگی و اضطراب پس از مصرف، ارتباط احتمالی با سرطان دهان/گلو/مری، کاهش وزن ناخواسته.

6. قات باعث سرطان می‌شود؟

تحقیقات ارتباط مصرف طولانی‌مدت با افزایش خطر سرطان‌های دهان، گلو و مری را نشان داده‌اند (به دلیل جویدن مداوم و مواد شیمیایی موجود)، اما هنوز مطالعات قطعی و گسترده‌تری لازم است.

7. آیا قات از قهوه قوی‌تر است؟

بله، اثرات محرک آن قوی‌تر از کافئین است اما ضعیف‌تر از آمفتامین یا متامفتامین (شیشه).

8. قات با شیشه (متامفتامین) چه تفاوتی دارد؟

قات طبیعی و ضعیف‌تر است؛ شیشه مصنوعی، بسیار قوی‌تر، اعتیادآورتر و عوارض شدیدتری دارد. ساختار شیمیایی کاتینون شبیه آمفتامین است اما شدت و خطر آن خیلی کمتر است.

جمع‌بندی

قات گیاهی با ریشه فرهنگی عمیق در مناطق بومی است که مصرف سنتی آن بخشی از زندگی اجتماعی به شمار می‌رود. با این حال، اثرات محرک آن (شبیه آمفتامین ضعیف) با خطرات جدی سلامتی (قلبی، سرطانی، روانی) همراه است. در حالی که در کشورهای تولیدکننده قانونی و اقتصادی مهم است، در بیشتر جهان به دلیل پتانسیل سوءمصرف ممنوع شده. مصرف گاه‌به‌گاه خطرات کمتری دارد، اما مصرف منظم می‌تواند به وابستگی روانی و مشکلات جدی منجر شود. اگر با اصطلاح “قات زده” در فرهنگ عامیانه مواجه شدید، معمولاً به فردی اشاره دارد که تحت تأثیر محرک‌های مشابه رفتار پرحرف، بی‌قرار یا پر انرژی نشان می‌دهد. برای ترک یا مشاوره، مراکز تخصصی ترک اعتیاد توصیه می‌شود.

گردآوری:بخش سلامت بیتوته