خبرگزاری مهر، گروه استانها: با فرارسیدن ماه محرم، فارس بار دیگر در سوگ سید و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) غرق در ماتم و اندوه میشود؛ استانی که نه تنها به واسطه گستردگی هیئتهای مذهبی و مجالس عزاداری شناخته میشود، بلکه به دلیل برخورداری از دهها آیین سنتی و کهن عاشورایی، جایگاهی ویژه در جغرافیای فرهنگی و مذهبی ایران دارد.
در این ایام، از کوچههای تاریخی شیراز تا نخلستانهای جنوب استان، از روستاهای شرق فارس تا شهرهای کهن غرب استان، نوای عزاداری به شیوههای مختلف طنینانداز میشود.
هر منطقه با تکیه بر سنتهای بومی خود، روایت متفاوتی از ارادت به اهل بیت (ع) و حماسه عاشورا را به نمایش میگذارد؛ آیینهایی که برخی از آنها قدمتی چند صد ساله دارند و نسل به نسل حفظ شدهاند.
فارس؛ موزه زنده آیینهای عاشورایی ایران
فارس را میتوان موزه زنده آیینهای عاشورایی ایران نامید؛ سرزمینی که در آن چکچکوی استهبان با صدای برخورد چوبها یادآور حماسه میدان نبرد کربلا میشود، سینهزنی سنتی لارستان جلوهای از نظم و همبستگی عزاداران را به تصویر میکشد، نوای ساز عزا در کازرون بر غم و اندوه محرم میافزاید و تعزیه، شبیهخوانی، پیشخوانیهای سنتی، عمکُبار و علمگردانی، هر یک بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی مردم این استان را روایت میکنند.
این آیینها فقط یک مراسم برای سوگواری نیستند؛ بلکه بخشی از میراث ناملموس فرهنگی به شمار میروند که در طول قرنها در بستر زندگی مردم فارس شکل گرفتهاند و امروز به عنوان سرمایهای اجتماعی، فرهنگی و دینی، نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا به نسلهای مختلف ایفا میکنند.
محرم در فارس، تلاقی ایمان، تاریخ و فرهنگ است؛ جایی که سنتهای کهن در کنار شور و شعور حسینی، هر ساله صحنههایی کمنظیر از عشق و ارادت مردم به خاندان عصمت و طهارت (ع) را خلق میکند و جلوهای ماندگار از فرهنگ عاشورایی ایرانیان را به نمایش میگذارد.
فارس به واسطه تنوع قومی، جغرافیایی و فرهنگی خود، گنجینهای از رسوم عاشورایی را در دل جای داده است. از شرق استان تا جنوب و از مرکز تا غرب فارس، هر منطقه با شیوهای خاص ارادت خود را به مکتب عاشورا ابراز میکند؛ آیینهایی که علاوه بر جنبههای مذهبی، حامل مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و هویتی نیز هستند.
چکچکوی استهبان؛ بازآفرینی حماسه کربلا با نوای چوبها
یکی از شناختهشدهترین آیینهای عزاداری فارس، آیین «چکچکو» در شهرستان استهبان است. این مراسم که قدمتی بیش از دو قرن دارد، هر ساله در دهه نخست محرم برگزار میشود و عزاداران با در دست داشتن دو قطعه چوب مخصوص، در حلقههایی منظم گرد هم میآیند.
در این آیین، شرکتکنندگان همزمان با نوحهخوانی و ذکر مصیبت، چوبها را با ریتمی مشخص به یکدیگر میکوبند. صدای حاصل از برخورد چوبها که «چکچک» نامیده میشود، علت نامگذاری این آیین است.
بسیاری از پژوهشگران این رسم را نمادی از برخورد شمشیرها و بازتابی از صحنههای نبرد عاشورا میدانند. هماهنگی چشمگیر عزاداران، نظم خاص حلقههای عزاداری و ریتم حماسی مراسم باعث شده چکچکو به یکی از شاخصترین آیینهای مذهبی جنوب کشور تبدیل شود.
سینهزنی قطاری شیراز؛ میراث ماندگار محلههای کهن شهر
در میان آیینهای عزاداری مردم فارس، «سینهزنی قطاری» از جمله رسوم ویژه و شناختهشده شهر شیراز است که از گذشتههای دور تاکنون در محلههای قدیمی این شهر برگزار میشود و همچنان اصالت خود را حفظ کرده است. این آیین که ریشه در فرهنگ عزاداری سنتی شیرازیها دارد، همه ساله در دهه نخست محرم با حضور پیرغلامان، مداحان و عزاداران حسینی برگزار میشود.
در این شیوه عزاداری، سینهزنان به صورت صفوف منظم و زنجیرهوار در کنار یکدیگر قرار میگیرند و با نظمی خاص حرکت میکنند. عزاداران پس از برداشتن چند گام هماهنگ، همزمان بر سینه خود میزنند و نام مبارک امام حسین (ع) را فریاد میزنند. این هماهنگی و انسجام، جلوهای ویژه به مراسم میبخشد و صحنههایی کمنظیر از همدلی و شور حسینی را به نمایش میگذارد.
این آیین در گذشته با محوریت محلههای تاریخی شیراز همچون سردزک، دروازه کازرون، دروازه سعدی، گودعربان، لبآب، بالاکفت و دیگر محلههای قدیمی شهر برگزار میشد و دستههای عزاداری پس از حرکت در کوچهها و گذرهای تاریخی، در نقاط مرکزی شهر به یکدیگر میپیوستند.
سینهزنی سنتی لارستان؛ شکوه نظم و حماسه
در جنوب فارس و در دیار لارستان، سینهزنی سنتی جلوهای متفاوت از عزاداری محرم را به نمایش میگذارد. در این مراسم، عزاداران در صفوفی منظم و هماهنگ قرار گرفته و با ریتمی خاص به سینهزنی میپردازند.
ویژگی بارز این آیین، انسجام و هماهنگی کمنظیر دستههای عزاداری است. حرکات جمعی عزاداران به گونهای طراحی شده که علاوه بر ایجاد جلوهای معنوی، شکوه و عظمت خاصی به مراسم میبخشد.
نوحههای قدیمی و مراثی ماندگار که نسلها در میان مردم لارستان حفظ شدهاند، همچنان در این مراسم خوانده میشوند و فضای معنوی ویژهای را در شهرها و روستاهای منطقه ایجاد میکنند.
ساز عزا در کازرون؛ نوای اندوه در کوچههای شهر
شهرستان کازرون نیز یکی از کانونهای مهم آیینهای سنتی عزاداری در فارس محسوب میشود. در این منطقه، «ساز عزا» جایگاه ویژهای در مراسم محرم دارد.
نوای سازهای سنتی که با آهنگهایی حزنانگیز نواخته میشوند، از روزهای نخست محرم در محلههای قدیمی شهر طنینانداز میشود و مردم را برای حضور در مجالس عزاداری فرا میخواند.
این موسیقی آیینی که ریشه در سنتهای دیرینه مردم منطقه دارد، بخشی از هویت فرهنگی کازرون به شمار میرود و در کنار دستههای عزاداری، تعزیهخوانی و مراسم نذری، حال و هوای خاصی به محرم این شهرستان میبخشد.
تعزیه و شبیهخوانی؛ روایت ماندگار حماسه عاشورا
تعزیه و شبیهخوانی از دیگر آیینهای ریشهدار در فارس است که در بسیاری از شهرستانهای استان از جمله فسا، داراب، استهبان، کازرون، ممسنی و مناطق روستایی برگزار میشود.
این هنر آیینی که تلفیقی از نمایش، موسیقی و روایت تاریخی است، با بازآفرینی وقایع کربلا نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسلهای مختلف ایفا میکند.
تعزیهخوانان با پوششهای نمادین و اجرای نقش شخصیتهای مختلف واقعه عاشورا، روایتی زنده از حماسه کربلا ارائه میدهند و مخاطبان را با مفاهیم ایثار، وفاداری، آزادگی و مقاومت آشنا میکنند.
پیشخوانی سنتی در جنوب فارس؛ نوای آغاز سوگواری
در برخی شهرستانهای جنوبی فارس از جمله لامرد، مهر و بخشهایی از خنج و گراش، آیینی به نام «پیشخوانی» یا «پیشخوانی سنتی» برگزار میشود.
در این رسم که معمولاً پیش از آغاز رسمی مراسم عزاداری انجام میشود، مداحان و ذاکران اهل بیت (ع) اشعاری حزنانگیز و نوحههای قدیمی را به صورت گروهی اجرا میکنند.
پیشخوانی در حقیقت اعلام آغاز موسم سوگواری است و مردم منطقه با شنیدن این نواها خود را برای حضور در مراسم اصلی عزاداری آماده میکنند. بسیاری از اشعار این آیین به صورت شفاهی از گذشتگان به یادگار مانده و بخشی از میراث فرهنگی جنوب فارس محسوب میشود.
علمگردانی و نخلگردانی؛ نمادهای بصری عاشورا
در بسیاری از شهرها و روستاهای فارس، علمگردانی و در برخی مناطق نخلگردانی از مهمترین جلوههای عزاداری محرم به شمار میرود.
علمها که با پارچههای سیاه، سبز و نمادهای مذهبی تزئین میشوند، در میان دستههای عزاداری حرکت داده میشوند و نمادی از پرچمداری یاران امام حسین (ع) هستند.
این آیینها علاوه بر جنبههای مذهبی، به دلیل حضور گسترده مردم، مشارکت خانوادهها و نقشآفرینی نسلهای مختلف، به بستری برای انتقال فرهنگ عاشورایی و تقویت همبستگی اجتماعی تبدیل شدهاند.
آیینهای عاشورایی فارس سرمایه فرهنگی و هویتی مردم استان
حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر ولدان، مدیرکل تبلیغات اسلامی فارس در گفتگو با خبرنگار مهر آیینهای عاشورایی این استان را بخشی از «هویت فرهنگی و دینی ریشهدار مردم فارس» توصیف کرد و گفت: این سنتهای کهن، صرفاً مناسک سوگواری نیستند بلکه کارکردی عمیق در تقویت انسجام اجتماعی و انتقال فرهنگ عاشورا به نسلهای آینده دارند.
وی با اشاره به تنوع گسترده آیینهای عزاداری در نقاط مختلف استان فارس، ادامه داد: تمامی این آیینهای بومی همگی جلوههایی از یک فرهنگ واحد اما با بیانهای محلی متفاوت هستند که ریشه در عشق و ارادت مردم به اهل بیت (ع) دارد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی فارس با بیان اینکه این آیینها در طول قرنها به صورت سینهبهسینه منتقل شدهاند، حفظ آنها را یک ضرورت فرهنگی و اجتماعی میداند و افزود: هر یک از این مراسمها بخشی از میراث ناملموس مردم این استان است و اگر در انتقال آن به نسل جدید دقت نشود، بخشی از هویت تاریخی جامعه آسیب خواهد دید.
وی ادامه داد: آیینهای عاشورایی در فارس تنها محدود به سوگواری نیستند، بلکه بستری برای تربیت دینی، تقویت همبستگی اجتماعی و بازتولید مفاهیم ایثار، آزادگی و مقاومت در جامعه محسوب میشوند. این آیینها در واقع زبان فرهنگی مردم برای بیان وفاداری به مکتب عاشورا هستند.
پیوند هویت، ایمان و فرهنگ در گذر زمان
مدیرکل تبلیغات اسلامی فارس همچنین بر نقش هیئتهای مذهبی و پیرغلامان در حفظ این سنتها تأکید کرد و گفت: استمرار این آیینها مرهون تلاش نسلهای مختلفی است که بدون وابستگی به ساختارهای رسمی، فرهنگ عزاداری را زنده نگه داشته و پیرغلامان حسینی به عنوان سرمایههای معنوی جامعه تجربه و دانش دینی خود را به نسل جوان منتقل کردهاند.
حجت الاسلام ولدان با اشاره به تحولات اجتماعی و تغییر سبک زندگی، بر لزوم بهروزرسانی شیوههای انتقال مفاهیم عاشورایی در کنار حفظ اصالت آیینها ادامه داد: باید تلاش شود تا این سنتها با زبان امروز برای جوانان تبیین شود تا ارتباط نسل جدید با این میراث معنوی قطع نشود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی فارس تصریح کرد: استمرار این سنتها نه تنها به حفظ هویت دینی جامعه کمک میکند، بلکه میتواند نقش مهمی در تقویت وحدت اجتماعی و ارتقای سرمایه معنوی مردم ایفا کند.
شیراز خواستگاه اصیلترین میراثهای عزاداری ایران است
علیاکبر رضایی، از پیرغلامان حسینی و خادم قدیمی هیئتهای اباالفضل شیراز در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه بزرگان هیئات مذهبی در گذشته نقش مهمی در حفظ و انتقال سنت سینه زنی قدیمی شیراز داشتند، گفت: بزرگ هیئت در پیشاپیش دستههای عزاداری حرکت میکرد و مابقی نفرات اعم از جوانان و نوجوانان نیز با الگوگیری از آنان، ادب عزاداری را یاد میگرفتند و همین انتقال سینه به سینه فرهنگ عاشورایی سبب شده سینهزنی قدیمی شیراز با وجود گذشت دههها همچنان زنده و پویا باقی بماند.
وی سینهزنی قطاری شیراز را یکی از اصیلترین میراثهای عزاداری این شهر دانست و ادامه داد: این آیین تنها یک شیوه سینهزنی نیست، بلکه بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی شیراز به شمار میرود.
این پیرغلام حسینی با اشاره به اینکه ویژگی اصلی سینهزنی قطاری، نظم، هماهنگی و همدلی عزاداران است افزود: شرکتکنندگان در صفوفی منظم و پشت سر یکدیگر حرکت میکنند و با ریتمی مشخص بر سینه میزنند. همین هماهنگی باعث شده است این آیین در میان رسوم عزاداری شیراز جایگاه ویژهای پیدا کند.
وی عزاداری دسته جمعی را انسجام اجتماعی و پیوند نسلها در مکتب امام حسین (ع) دانست و افزود: فرهنگ عاشورا همچنان در متن زندگی مردم شیراز جریان دارد.
رضایی در پایان تصریح کرد: این مراسمها تنها یادگار گذشتگان نیستند، بلکه بخشی از هویت دینی مردم محسوب میشوند و باید به نسلهای آینده منتقل شوند
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید