درمان تب و لرز در کودکان؛ راهنمای جامع مدیریت و مداخله بالینی

تب یکی از شایع ترین واکنش های سیستم ایمنی بدن کودک در مواجهه با عوامل بیماری زا نظیر ویروس ها و باکتری ها به شمار می رود، زمانی که میکروارگانیسم ها وارد جریان خون یا بافت های بدن می گردند هیپوتالاموس مغز به عنوان ترموستات بیولوژیک درجه حرارت بدن را افزایش می دهد تا مانع از تکثیر عوامل مهاجم شود، این حالت هرچند در مراحل اولیه یک مکانیسم دفاعی مفید است اما در صورتی که درجه حرارت مقعدی یا زیر بغل از حد مشخصی فراتر رود خطراتی مانند دهیدراتاسیون و حتی تشنج ناشی از تب یا فبریل کنوالژن را برای کودک به همراه دارد، لرز نیز یک پدیده فیزیولوژیک همگام با بالا رفتن سریع درجه حرارت مرکزی است که در اثر انقباضات ریتمیک عضلات جهت تولید گرما پدیدار می گردد، درمان این وضعیت نیازمند درک علت زمینه ای است و نباید صرفا به درمان های نگهدارنده خانگی بسنده کرد.

علت شناسی بروز تب و لرز در گروه های سنی اطفال

شناخت منشا تب اولین قدم در رویکرد منطقی به درمان کودک بیمار است، تب های ناگهانی در کودکان معمولا منشا عفونی دارند اما دلایل غیرعفونی نیز می توانند در بروز آن دخیل باشند:

• عفونت های ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی مانند آنفولانزا، راینوویروس ها و آدنوویروس ها که با التهاب مخاط همراهند.
• عفونت های باکتریایی موضعی نظیر اوتیت مدیا یا عفونت گوش میانی، فارنژیت چرکی و پنومونی های ریوی.
• گاستروانتریت های حاد ناشی از مسمومیت های غذایی یا ویروس های گوارشی نظیر روتاویروس که با اسهال و استفراغ همراه است.
• واکنش های سیستمیک متعاقب دریافت دوزهای مختلف واکسیناسیون دوره ای.
• عفونت های ادراری که ممکن است بدون علامت تنفسی و تنها با تب پایدار و بی قراری در نوزاد و شیرخوار تظاهر کند.

اقدامات فوری و اصولی در مواجهه با تب و لرز کودک

در لحظات اولیه شروع تب، حفظ خونسردی و اتخاذ تدابیر استاندارد به منظور کاهش بار حرارتی بدن کودک ضرورت دارد:

۱. پایش دقیق و مداوم درجه حرارت

استفاده از تب سنج های دیجیتال یا جیوه ای معتبر اولین اقدام است، دمای بالای ۳۸ درجه سانتی گراد نیاز به توجه بالینی دارد و دمای فراتر از ۳۸.۵ درجه در کودکان زیر ۵ سال نیازمند پایش مداوم جهت جلوگیری از شوک های حرارتی است.

۲. تن شویه و پاشویه با آب ولرم

از به کار بردن آب سرد، یخ یا الکل به شدت باید پرهیز کرد، زیرا الکل از طریق پوست جذب شده و آب سرد سبب انقباض عروق محیطی پوست و به دام افتادن حرارت در اندام های مرکزی می شود، پارچه نخی آغشته به آب ولرم حدود ۳۰ تا ۳۲ درجه روی نواحی با عروق بزرگ نظیر گردن، زیر بغل و کشاله ران مناسب ترین راهکار فیزیکی است.

۳. هیدراتاسیون و جبران مایعات از دست رفته

تب باعث اتلاف نامحسوس آب بدن از طریق پوست و تنفس می شود، دادن محلول های الکترولیتی استاندارد مثل او آر اس، آب سیب رقیق شده و شیر مادر در شیرخواران برای حفظ حجم در گردش خون الزامی است.

بیماری های شایع همراستا با تب و لرز و روش های درمانی

تب و لرز به ندرت به صورت تک علامت تظاهر می کند و معمولا با درگیری سایر ارگان های بدن همراه است که در ادامه به تفکیک بررسی می شوند:

۱. سرفه های آلرژیک و عفونت های ریوی

زمانی که تب با سرفه های خلط دار یا خشک همراه می شود نشان دهنده درگیری مجاری هوایی تحتانی یا فوقانی نظیر لارنژیت، کواپ یا پنومونی است، در این موارد اگر علت باکتریایی باشد استفاده از آنتی بیوتیک های مناسب مانند آموکسی سیلین یا کوآموکسی کلاو با دوز حساب شده وزنی ضرورت دارد و در موارد ویروسی استفاده از داروهای برونکودیلاتور و بخور سرد کمک کننده خواهد بود.

۲. آبریزش بینی و رینیت های عفونی

احتقان بینی و ترشحات چرکی که با تب همراه می شود نشانگر سینوزیت اولیه یا عفونت ویروسی حاد است، در این شرایط استفاده از سرم های شستشوی نمکی، پوآر بینی برای نوزادان و داروهای آنتی هیستامین تحت نظر پزشک موجب باز شدن راه هوایی و خواب راحت تر کودک می شود.

۳. گوش درد و اوتیت حاد مدیا

گریه مداوم، چنگ زدن به گوش و تب بی دلیل به ویژه پس از یک دوره سرماخوردگی می تواند نشانه التهاب پرده گوش و تجمع چرک در گوش میانی باشد، در این موارد تجویز قطره های موضعی ضد درد و آنتی بیوتیک های سیستمیک با نفوذ بافتی مناسب الزامی است تا از پارگی پرده صماخ پیشگیری شود.

۴. برونشیولیت و خس خس سینه نوزادان

در فصول سرد سال، ویروس سین سیشیال تنفسی سبب التهاب مجاری ریز تنفسی یا برونشیول ها در کودکان زیر دو سال می شود که با تنفس تند، خس خس سینه و تب خفیف تظاهر می کند، درمان این حالت نیازمند اکسیژن تراپی ملایم، مرطوب نگه داشتن محیط و مصرف داروهای استنشاقی استاندارد است.

علائم خطر؛ چه زمانی درمان خانگی پاسخگو نیست؟

در بسیاری از موارد تب کودک با استامینوفن یا ایبوپروفن خوراکی در بازه ۴ تا ۶ ساعت فروکش نمی کند، اگر کودک دچار بی حالی مفرط، عدم توانایی در مصرف مایعات، استفراغ های مکرر، بثورات پوستی به شکل لکه های ریز قرمز، تنفس تند و سطحی یا ناله کردن در خواب شود، مراجعه حضوری به درمانگاه های شلوغ به دلیل خطر ابتلای کودک به عفونت های بیمارستانی مضاعف توصیه نمی شود، در چنین شرایطی که انتقال کودک به بیرون از خانه ممکن است استرس مضاعف ایجاد کند، استفاده از خدمات ویزیت متخصص اطفال در منزل تهران یک راهکار علمی و ایمن است تا پزشک فوق تخصص یا متخصص کودکان با حضور بر بالین، معاینه کامل گوش، حلق، ریه و شکم را انجام داده و در صورت لزوم دارودرمانی وریدی یا عضلانی را تجویز و مدیریت نماید.

اشتباهات رایج در درمان تب و لرز کودکان

در فرآیند کنترل تب کودکان خطاهایی رخ می دهد که می تواند آسیب زا باشد:

• استفاده همزمان و با فواصل کوتاه استامینوفن و ایبوپروفن بدون دستور پزشک که ریسک مسمومیت های کبدی و کلیوی را بالا می برد.
• تجویز خودسرانه آسپیرین در کودکان که خطر بروز سندرم خطرناک ری را به دنبال دارد.
• پوشاندن بیش از حد کودک هنگام احساس لرز؛ لرز واکنش طبیعی مغز است و پوشاندن لباس های ضخیم مانع از افت دمای بدن شده و خطر تشنج را تشدید می کند.
• قطع زودهنگام داروهای آنتی بیوتیک به محض قطع تب، در حالی که دوره درمان باکتریایی باید کاملا تکمیل گردد.

جمع بندی و اقدامات تشخیصی بالینی

کنترل موفق تب و لرز در کودکان در گرو تشخیص سریع کانون عفونت و مداخله دارویی متناسب با وزن و سن کودک است، پرهیز از اقدامات سنتی خطرناک و اعتماد به ارزیابی های بالینی دقیق کادر درمان مانع از عوارض جبران ناپذیر در سلامت کودک می شود، با پیگیری نشانه ها و بهره گیری از نظارت های درمانی تخصصی در محیط آرام خانه می توان پروسه نقاهت بیماری های اطفال را با اطمینان و سرعت طی کرد.