خبرگزاری مهر، گروه استان ها: هر ساله با فرا رسیدن ماه محرم، کوچه پس کوچه های ماسوله، شهر پلکانی و تاریخی استان گیلان، حال و هوایی دیگر می یابد.
غروب ششم محرم، این شهر باستانی میزبان یکی از کهن ترین و باشکوه ترین آیین های عاشورایی ایران است: مراسم «علمبندی» که نه تنها در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، بلکه شهرتی جهانی یافته و عاشقان خاندان عصمت و طهارت را از نقاط دور و نزدیک ایران و جهان بهسوی خود می کشاند.
سفری به دیار نیاکان برای زنده نگه داشتن سنتی دیرینه
ماسوله، با معماری منحصربه فرد و بام های پلکانی اش، در این شب ها پذیرای فرزندان خود است؛ کسانی که هرچند سال هاست در دیگر شهرها یا حتی خارج از کشور سکونت دارند، اما برای ادای این رسم کهن و پیوند با ریشه های اجدادی، به زادگاهشان بازمی گردند. این آیین بیش از ۸۰۰ ساله، نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه نمادی از همبستگی و تعلق خاطر مردم این دیار به ارزشهای عاشورایی است.
آغاز مراسم با صدای سنج و شیپور
بر اساس سنت دیرینه، مراسم با نوای سنج ها و شیپورها بر بام ها و حیاط مساجد چهار محله اصلی ماسوله آغاز می شود. این صداها، اهالی و عزاداران را به سوی مساجد «مسجدبر»، «کشه سر»، «خانه بر» و «اسدمحله» فرامی خواند.
سپس قطعات علم، که هر کدام نماد یک محله اند، به رواق امامزاده «عون بن محمد بن علی (ع)» برده می شوند و هیئت امنای هر محله، آنها را با پارچه های سبز و نشانه های عاشورایی می آرایند.
نوبت بندی محله ها برای دریافت علم
دسته های عزادار، همراه با نوحه خوانی و سینه زنی، به نوبت و با اولویت مشخص، علم های مزین شده را تحویل گرفته و به محله خود بازمی گردانند. شکل عمودی این علم ها، که وجه تمایزشان با علم های مرسوم است، برگرفته از معماری پلکانی و طبقاتی ماسوله روایت می شود؛ جایی که هر بام، حیاط خانه بالادست است.
ضیافت عاشورایی در خانه های ماسوله
در این شب ها، درب بیشتر خانه های ماسوله به روی عزاداران گشوده است. مردمان این شهر با چای دارچین محلی، شیر داغ و کلوچه های سنتی مانند «اگردک» از میهمانان پذیرایی و زیر پای عزاداران، گوسفند نذری قربانی می کنند. جالب اینکه این آیین، همچنان خالی از هرگونه خرافه برگزار می شود و بزرگان شهر بر اصالت و سادگی آن تأکید دارند.
از سبزی علم تا سوگ سیاهپوشی
بر اساس باورهای قدیمی، امامزاده «عون بن محمد بن علی (ع)» پس از قیام مختار و برای خونخواهی شهدای کربلا، قیام کرد. به همین سبب، علم ها و پنجه هایشان تا روز تاسوعا سبزپوشاند، اما با فرا رسیدن روز عاشورا، جامه سیاه بر تن می کنند و تا پایان صفر در مساجد چهارگانه باقی می مانند. سپس در مراسم «علم واچینی»، لباسها از علم جدا می شوند.
علمبندی ماسوله؛ کهن ترین آیین عاشورایی گیلان
کیوان پندی، پژوهشگر تاریخ گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیشینه کهن این مراسم، علمبندی ماسوله را نه تنها یک آیین مذهبی، بلکه بخشی از هویت تاریخی این شهر دانست و اظهار کرد: برخی مورخان شکل گیری آن را به دوره صفویه نسبت می دهند، اما آنچه مسلم است، قدمت بیش از هشتصد ساله این آیین و پیوند ناگسستنی آن با فرهنگ عاشورایی این دیار است.
وی با بیان اینکه این مراسم در عصر ناصرالدین شاه قاجار و محرم سال ۱۲۶۱ هجری قمری توسط روسای چهار محله ماسوله به شکل مدون درآمده، تأکید کرد: این نظام مندی باعث شده علمبندی تا امروز با همان اصالت و شکوه اولیه برگزار شود و خرافات در آن راه نیابد.
پندی در ادامه به تشریح روند برگزاری این آیین پرداخت و گفت: از بعد از ظهر نخستین روز محرم، مراسم با احترام به امامزاده عون بن محمد (ع) در بقعه متبرکه آغاز می شود و روزهای دوم، سوم و چهارم به نوبت، سه محله دیگر این آیین را برگزار می کنند. اما شب تاسوعا، اوج این مراسم است؛ وقتی مردم چهار محله از غروب در مقابل مسجد «مسجدبر» گرد هم می آیند و چهار علم را به آنجا می آورند و پس از مراسم سوگواری «الوداع»، دسته ها به سوی بقعه حرکت می کنند.
به گفته این پژوهشگر، شکل عمودی علمها برگرفته از معماری پلکانی و طبقاتی ماسوله است؛ جایی که هر بام، حیاط خانه بالادست محسوب می شود.
وی ادامه داد: یکی از ویژگی های منحصربه فرد این آیین، بازگشت ماسوله ای های ساکن در دیگر نقاط کشور و حتی جهان به زادگاهشان است.
پندی در این باره تصریح کرد: علمبندی تنها یک مراسم عزاداری نیست؛ این آیین، نماد تعلق خاطر و پیوند مردم ماسوله با ریشه های اجدادی خود است. هر ساله هزاران نفر از ماسوله ای های مقیم تهران، سایر استانها و حتی کشورهای خارجی، خود را به این شهر می رسانند تا رسم دیرینه نیاکانشان را زنده نگه دارند.
وی افزود: این بازگشت جمعی، نشان از عمق باور و ارادت مردمان این دیار به خاندان عصمت و طهارت دارد و خود جلوهای از همبستگی اجتماعی است.
کیوان پندی در پایان با اشاره به ثبت این آیین در فهرست میراث معنوی کشور در آذر ۱۳۹۱، تصربح کرد: علمبندی ماسوله، گنجینه ای زنده از فرهنگ عاشورایی ایران است که با حفظ اصالت خود، توانسته نسل ها را با ارزش های ایثار و شهادت پیوند دهد. این میراث گرانبها، نیازمند توجه و حفاظت بیشتری است تا همچنان بدرخشد و الگویی برای سایر آیین های مذهبی کشور باشد.
حفظ و صیانت از آیین های عاشورایی
اسماعیل قاسمی، فرماندار شهرستان فومن، در گفتگو با خبرنگار مهر، به ابعاد مختلف این آیین ارزشمند و جایگاه آن در هویت فرهنگی منطقه پرداخت و با اشاره به اهمیت این آیین کهن اظهار کرد: علمبندی ماسوله تنها یک مراسم عزاداری نیست؛ این آیین، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این شهرستان محسوب می شود و پیوند عمیقی میان نسل های مختلف برقرار کرده است.
وی افزود: ماسوله ای های ساکن در دیگر نقاط کشور و حتی جهان، هر ساله برای حضور در این مراسم به زادگاهشان بازمی گردند؛ این خود نشان از تعلق خاطر و ارادت عمیق مردم این دیار به خاندان عصمت و طهارت دارد.
قاسمی با تأکید بر لزوم پاسداشت این میراث گران بها تصریح کرد: فرمانداری فومن همواره از برگزاری باشکوه این مراسم حمایت کرده و تلاش دارد تا زیرساخت های لازم برای میزبانی از عزاداران و گردشگران مذهبی فراهم شود.
وی تصریح کرد: هماهنگی میان دستگاه های اجرایی، تأمین امنیت و خدمات شهری، از جمله اقداماتی است که در ایام محرم با جدیت دنبال می شود تا این آیین با همان اصالت و شکوه دیرینه خود برگزار شود.
علمبندی؛ نمادی از معماری و فرهنگ ماسوله
فرماندار فومن در ادامه به ویژگیهای منحصربه فرد این مراسم اشاره کرد و گفت: شکل عمودی علمها در آیین علمبندی ماسوله، برگرفته از معماری پلکانی و طبقاتی این شهر تاریخی است؛ این هماهنگی میان فرهنگ و معماری، جلوه ای از هویت یکپارچه ماسوله را به نمایش می گذارد.
وی با بیان اینکه این آیین در بقعه امامزاده «عون بن محمد بن علی (ع)» برگزار می شود، افزود: مردم ماسوله با گشودن درب خانه هایشان و پذیرایی از عزاداران با چای دارچین محلی، شیر داغ و کلوچه های سنتی، مهمان نوازی را به زیباترین شکل ممکن به نمایش می گذارند.
لزوم ثبت جهانی و معرفی بیشتر این آیین
قاسمی با بیان اینکه علمبندی ماسوله ظرفیت بالایی برای ثبت جهانی دارد، اظهار کرد: این آیین که در آذر ۱۳۹۱ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده، می تواند به عنوان یک جاذبه فرهنگی-مذهبی، نقش مهمی در جذب گردشگران داخلی و خارجی ایفا کند.
تأکید بر رعایت شئونات مذهبی در برگزاری مراسم
فرماندار فومن در پایان با تأکید بر حفظ اصالت این مراسم تصریح کرد: یکی از مزیت های علمبندی ماسوله این است که خرافات به آن راه نیافته و همچنان به وسیله بزرگان این شهر، این مراسم مانند گذشته برگزار می شود.
وی تصریح کرد: باید با همکاری هیئت امنای مساجد و معتمدین محلات، این ویژگی ارزشمند حفظ شود تا علمبندی ماسوله همواره به عنوان یک آیین ناب عاشورایی، الگویی برای سایر مراسم مذهبی کشور باشد.
سعید نیکپور صیقلی، عکاس خبرگزاری مهر گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پوشش تصویری چندین ساله خود از آیین علمبندی ماسوله، این مراسم را یکی از باشکوه ترین و اصیل ترین آیین های عاشورایی ایران دانست و اظهار کرد: هر ساله با فرا رسیدن محرم، دلم برای ثبت لحظات ناب این آیین در شهر پلکانی ماسوله تنگ می شود.
نیکپور گفت: چیزی که مرا شیفته این مراسم کرده، تلفیق زیبای معماری منحصربه فرد ماسوله با آیین های عاشورایی است؛ جایی که علمهای عمودی در میان بامهای پلکانی، چشم اندازی خلق می کنند که در هیچ جای دیگر ایران نمونه ندارد.
وی با بیان اینکه هر ساله از روزهای منتهی به ششم محرم، خود را به ماسوله می رساند تا روند علمبندی را از نزدیک ثبت کند، گفت: کار من فقط عکاسی نیست؛ من سعی می کنم روایت تصویری کاملی از این آیین ارائه دهم. از لحظه ای که اهالی چهار محله با صدای سنج و شیپور گرد هم می آیند تا زمانی که قطعات علم را به بقعه امامزاده عون بن محمد (ع) می برند و هیئت امنا آنها را با پارچه های سبز می آرایند، همه این صحنه ها برای من ارزش ثبت دارد.
نیکپور با اشاره به حضور گسترده ماسوله ای های ساکن در دیگر نقاط کشور و حتی جهان در این آیین، تصریح کرد: هر ساله چهره هایی را می بینم که از تهران، سایر استانها و حتی کشورهای خارجی به ماسوله آمده اند تا در این مراسم شرکت کنند. ثبت تصویر این بازگشت جمعی به دیار نیاکان، یکی از تأثیرگذارترین بخش های کار من است. اشک شوقی که در چشمان این افراد هنگام دیدن علمها حلقه می زند، قابل وصف نیست. این عکس ها هستند که می توانند عمق این ارادت را به تصویر بکشند و من هر ساله تلاش می کنم این احساس ناب را با دوربینم شکار کنم.
به گفته وی، این تصاویر نه تنها سند تاریخی زنده ای از این آیین کهن هستند، بلکه می توانند الگویی برای حفظ و انتقال این میراث به نسل های آینده باشند.
گیلان، خاستگاه آیین های ناب عاشورایی
علمبندی ماسوله تنها یکی از آیین های کهن محرم در گیلان است. از طشت گذاری غرب تا تعزیه عاشورای ضیابر، از چهل منبر لاهیجان تا کرنانوازی رودسر در شب هفتم محرم، همگی نشان از عمق ارادت مردمان این دیار به سیدالشهدا (ع) دارد و هر ساله شمار زیادی از گردشگران مذهبی را به سوی خود جذب می کند. آیین هایی که همچون نگینی درخشان، فرهنگ عاشورایی ایران را در گوشه گوشه این سرزمین زنده نگه داشته اند.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید