خبرگزاری مهر، گروه استانها-الهه کیانی: در دل زاگرس، جایی که کوهستان مسیر زندگی را تعیین میکند و آب همواره ارزشمندتر از طلا بوده است، مردمان این سرزمین از قرنها پیش راهی برای رساندن آب از دل زمین به سطح زندگی پیدا کردهاند؛ راهی که نه به پمپ و برق نیاز داشت و نه به فناوریهای امروزی، بلکه بر پایه شناخت دقیق زمین، شیب، آبهای زیرزمینی و تجربه نسل به نسل بنا شده بود؛ «قنات».
قنات برای ایرانیان تنها یک سازه انتقال آب نبود، بلکه بخشی از یک نظام پیچیده برای شکل دادن به زندگی، کشاورزی و سکونت بود. هرجا آب به سطح زمین میرسید، امکان آبادانی فراهم میشد و در بسیاری از نقاط، شکلگیری روستاها و حتی رونق سکونتگاههای تاریخی با مسیر قناتها گره میخورد.
کهگیلویه و بویراحمد نیز با وجود چهره کوهستانی و درههای عمیق، از این میراث کهن بیبهره نبوده است، قناتها در نقاط مختلف استان، از دشت دهدشت تا چرام، باشت، لنده، بهمئی، گچساران، دنا و بویراحمد، روزگاری بخشی از نیاز آبی مردم را تأمین میکردند و برخی از آنها هنوز نیز جریان دارند.
امروز اما این شاهکارهای خاموش مهندسی آب در برابر خشکسالیهای پیاپی، کاهش سطح آبهای زیرزمینی، حفر چاههای متعدد، تجاوز به حریم قنوات، ساختوساز و فراموشی دانش سنتی قناتسازی با تهدیدهای جدی مواجهاند، بهگونهای که بخش قابل توجهی از قنوات استان یا خشک شده، یا ریزش کرده و یا نیازمند مرمت و احیاست.
قنات؛ مهندسی آب پیش از عصر فناوری
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کهگیلویه و بویراحمد در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به سابقه طولانی ایرانیان در مدیریت آب، اظهار کرد: همه فلات ایران، بهویژه بخشهای مرکزی، از گذشتههای دور با مسئله کمآبی مواجه بوده و ایرانیان باستان همواره برای عمران، آبادانی و تأمین آب مورد نیاز خود راهکارهایی ایجاد کردهاند.
علیاصغر آتشافروز افزود: یکی از اقدامات بسیار مهم ایرانیان در طول تاریخ، انتقال آب از سفرههای زیرزمینی به مناطقی بوده که نیاز واقعی به آب داشتهاند و قنات یا کاریز یکی از مهمترین ابداعات در این زمینه به شمار میرود.
وی بیان کرد: ساخت قنات نیازمند شناخت دقیق مهندسی آب، آبشناسی، خاکشناسی و زمینشناسی منطقه و همچنین شناخت رفتار آبهای زیرزمینی است و اینکه سفره آب زیرزمینی از کجا حرکت میکند، در چه نقطهای بیشترین بازدهی را دارد و چگونه میتوان آن را به سطح زمین منتقل کرد، نیازمند دانش تخصصی بوده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به قناتهای تاریخی ایران گفت: قناتهای بسیار مهمی در فلات مرکزی ایران وجود دارند که گواه نبوغ ایرانیان در استفاده از این فن و هنر هستند و در کهگیلویه و بویراحمد نیز استفاده از این شیوه سابقهای طولانی داشته است.
ردپای قنات از دوره اشکانی تا امروز
وی یکی از قناتهای مهم و قدیمی استان را قنات روستای «تمبی» در شهرستان چرام عنوان کرد و گفت: بیش از ۵۰ حلقه چاه در این قنات شناسایی شده و حتی شواهدی از دوره اشکانی در آن به دست آمده است.
آتشافروز ادامه داد: قناتهای متعددی در سراسر استان شناسایی شدهاند و در دشت دهدشت و مناطق مختلف گرمسیری میتوان آثار و شواهد آنها را مشاهده کرد، هرچند متأسفانه بسیاری از این قنوات از بین رفته، ریزش کرده یا مسیر جریان آب آنها قطع شده است.
وی با بیان اینکه قناتهای باقیمانده نشاندهنده پیشرفت شیوههای قناتسازی در استان هستند، تصریح کرد: شیوه ساخت قنات در کهگیلویه و بویراحمد در بسیاری از موارد مشابه سایر نقاط ایران بوده، اما شرایط کوهستانی استان ویژگیهای خاصی به این سازهها داده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان ادامه داد: در مناطق کوهستانی، آبها در عمق درهها قرار دارند و دسترسی به آنها دشوار است، بنابراین قنات یکی از شیوههای مناسب برای استفاده از این آبهای زیرزمینی و انتقال آنها به محل مصرف بوده است.
قناتی که آب دهدشت را تأمین میکرد
وی به یکی از قناتهای مهم تاریخی دشت دهدشت اشاره کرد و گفت: در دشت دهدشت یک رشته قنات بسیار مهم وجود دارد که در دوره ایلخانی و صفوی بخش قابل توجهی از آب مورد نیاز شهر را تأمین میکرد.
آتش افروز افزود: این قنات از محدوده سازند گچ عبور میکند، اما آب اولیه آن بسیار شیرین، خوشطعم و مناسب استفاده بوده است و با وجود گذشت بیش از ۵۰۰ سال از زمان احداث، همچنان امکان استفاده از آب آن وجود دارد.
وی با اشاره به دیگر قنوات تاریخی استان گفت: قناتهای تمبی، قناتهای دشت دهدشت و قناتهای مناطق مختلف گرمسیری تنها بخشی از آثار این میراث تاریخی هستند.
دانش قناتسازی در حال فراموشی است
آتشافروز یکی از مهمترین نگرانیها درباره قنوات را از بین رفتن دانش بومی قناتسازی دانست و گفت: متأسفانه امروز افرادی که بتوانند بهصورت حرفهای در حوزه قنات فعالیت کنند بسیار اندک هستند و این دانش بهدرستی به نسل جدید منتقل نشده است.
وی بیان کرد: نسل فعلی دانش بسیار محدودی درباره احداث قنات، شناسایی رگههای آبی و شناخت مسیرهای مناسب دارد و باید تلاش کنیم تعداد اندک افرادی را که همچنان این دانش را در اختیار دارند، آموزش دهیم و دانش آنها را به نسل آینده منتقل کنیم.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی کهگیلویه و بویراحمد افزود: در سالهای اخیر دستگاههایی مانند جهاد کشاورزی و مجموعههای مرتبط با آب اقدامات خوبی برای لایروبی و احیای قنوات انجام دادهاند و عملیات احیای برخی قنوات در دشت دهدشت و دیگر مناطق استان آغاز شده است.
وی از قنات «تمبی» و قنات «صحرایی چلاکو» بهعنوان نمونههایی از قنواتی یاد کرد که ظرفیت احیا و بهرهبرداری دارند و گفت: قنات تمبی همچنان فعال است و آب قابل توجهی دارد و قنات صحرایی چلاکو نیز در مسیر احیا قرار گرفته است.
آتشافروز تأکید کرد: با توجه به کاهش بارندگی و مشکلات آبی فلات ایران، احیای قنوات باید با جدیت بیشتری در دستور کار قرار گیرد.
پشت هر قنات، یک دانش بومی نهفته است
وی با بیان اینکه هر قنات مجموعهای از دانش بومی را در خود جای داده است، اظهار کرد: اینکه فرد چگونه در زیر زمین از نقطهای به نقطه دیگر حرکت کند، شیب زمین را بر چه اساسی انتخاب کند، در عمق زیاد چگونه امکان بهرهبرداری از قنات وجود داشته باشد و چگونه مسئله اکسیژن و روشنایی در تونلهای زیرزمینی مدیریت شود، همه بخشی از دانش مهندسی قنات بوده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان گفت: شناخت شیب زمین، تعیین مسیر، تأمین روشنایی و رعایت اصول فنی در ساخت و بهرهبرداری از قنات، مجموعهای از تجربههای ارزشمند است که در طول نسلها شکل گرفته و امروز در معرض فراموشی قرار دارد.
روستاهایی که با قنات شکل گرفتند
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان نقش قنوات در شکلگیری روستاها و سکونتگاههای تاریخی را نیز مهم دانست و گفت: هرجا آب بوده، آبادانی نیز شکل گرفته و قنوات در این زمینه نقش بسیار مهمی داشتهاند.
وی افزود: هرجا امروز آثار قناتهای قدیمی دیده میشود، میتوان در اطراف آن آثار روستاهای تاریخی و قدیمی را نیز مشاهده کرد، از جمله روستاهایی مانند چنگلوها، بافت تاریخی دهدشت، تمبی و صحرای کلاتو و حتی در محدوده شهر یاسوج نیز آثار قنوات قابل مشاهده است.
آتشافروز تأکید کرد: در تمام این موارد، عمران و آبادانی به نوعی به آب و آبیاری وابسته بوده و قنات یکی از عناصر اصلی این نظام تاریخی به شمار میرفته است.
۲۵۶ قنات در استان شناسایی شده است
مدیر آب و خاک، امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهر از وجود ۲۵۶ رشته قنات در سطح استان خبر داد و گفت: این قنوات به شکل پراکنده در همه شهرستانها و برخی روستاها قرار دارند.
کیامرث روزیان در تشریح آمار شهرستانی قنوات اعلام کرد: بویراحمد حدود ۶۷ رشته، کهگیلویه ۲۳ رشته، گچساران ۲۱ رشته، دنا ۱۹ رشته، بهمئی ۴۷ رشته، باشت ۵۳ رشته، مارگون ۲۸ رشته و لنده هفت رشته قنات دارد.
وی درباره روش مهندسی احداث قنات نیز اظهار کرد: ابتدا یک چاه گمانه برای سنجش وجود آب و تعیین عمق سطح ایستابی حفر میشود و پس از رسیدن به آب، پایایی چشمه، تداوم جریان و وجود لایه نفوذپذیر مورد ارزیابی قرار میگیرد.
مدیر آب و خاک، امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی کهگیلویه و بویراحمد افزود: اگر نتیجه بررسیها مثبت باشد، عملیات ترازسنجی و تعیین شیب انجام میشود و چاه گمانه به چاه مادر تبدیل خواهد شد.
شیب؛ راز پایداری یک قنات
وی تصریح کرد: شیب مسیر قنات باید ملایم باشد و نباید خیلی تند انتخاب شود، زیرا شیب زیاد میتواند موجب فرسایش و ریزش دیوارههای قنات شود.
روزیان ادامه داد: حفاری از مظهر قنات، یعنی جایی که آب به سطح زمین میرسد، آغاز میشود و با استفاده از ابزارهای سنتی مانند بیل و کلنگ، تونل به سمت چاه مادر ادامه پیدا میکند.
وی گفت: آنچه امروز از قنوات قدیمی استان باقی مانده، نشان میدهد سازندگان آنها شناخت قابل توجهی از زمین، آب زیرزمینی، شیب و شرایط محیطی داشتهاند.
قدیمیترین قناتها و یک متولی که هنوز مشخص نیست
مدیر آب و خاک، امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به شواهد موجود درباره قدمت قنوات استان اظهار کرد: بر اساس شواهد موجود، قدیمیترین قناتهای استان معمولاً به دوره ساسانی نسبت داده میشوند و شیوه حفر و نوع سازههایی که امروز مشاهده میکنیم، این قدمت را نشان میدهد.
وی یکی از مشکلات حوزه قنوات را نبود متولی مشخص عنوان کرد و گفت: قنات یک سازه آبی است که متأسفانه در کشور به نوعی بدون صاحب و متولی مشخص باقی مانده است.
روزیان افزود: در برخی موارد تأمین امور مرتبط با قنوات میتواند در حوزه شرکتهای آب منطقهای قرار گیرد، اما در عمل سازمان جهاد کشاورزی با توجه به اعتبارات استانی و ملی که دریافت میکند، عملیات احیا و مرمت قنوات را انجام میدهد.
ساختوساز و چاههای غیرمجاز در کمین قنوات
روزیان با اشاره به تهدیدهای موجود برای قنوات گفت: بسیاری از قنوات استان در معرض تخریب ناشی از ساختوسازهای مسکونی و راهسازی قرار دارند.
وی افزود: بیش از ۲۰ درصد قنوات استان غیرفعال هستند و بخش دیگری از قنوات نیز به دلیل خشکسالیهای اخیر و کاهش سطح آب زیرزمینی در معرض خشک شدن قرار دارند.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی کهگیلویه و بویراحمد، کاهش آبهای زیرزمینی را یکی از عوامل اصلی کاهش آبدهی قنوات دانست و گفت: حفر چاههای متعدد بدون رعایت حریم قنوات و برداشتهای غیرمجاز یا بیرویه از منابع آب زیرزمینی، از عوامل مهم کاهش آبدهی و خشک شدن قنوات است.
وی ادامه داد: چاههای عمیق و نیمهعمیق، بهویژه زمانی که در حریم آبدهی قنوات حفر شوند، میتوانند باعث کاهش سطح آب زیرزمینی و در نتیجه کاهش آبدهی قنات شوند.
احیای ۱۵۰ رشته قنات از سال ۸۶
روزیان با اشاره به اقدامات انجامشده برای احیای قنوات اظهار کرد: از سال ۱۳۸۶ تاکنون حدود ۱۵۰ رشته قنات در استان احیا و مرمت شده است.
وی میزان اعتبارات هزینهشده برای این اقدامات در سالهای اخیر را حدود ۲۰ میلیارد تومان اعلام کرد و گفت: این اعتبارات از محل منابع استانی و ملی توسط سازمان جهاد کشاورزی تأمین و برای احیا و مرمت قنوات هزینه شده است.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان با اشاره به تفاوت وضعیت قنوات در مناطق سردسیری و گرمسیری افزود: در مناطق سردسیری ظرفیت قنوات بهتر است و معمولاً آبدهی بیشتری دارند، اما در مناطق گرمسیری به دلیل خشکسالیهای پیاپی و همچنین وجود چاههای متعدد در حریم قنوات، با کاهش آبدهی مواجه هستیم.
قناتهایی که هنوز میتوانند زندگی را ادامه دهند
روزیان از قناتهای سعادتآباد و خاناحمد در باشت، قنات سوخت در لنده، قنات تمبی در چرام، قنات فیلگاه در دهدشت، قنات مختار در بویراحمد و قنات مامازینب در بهمئی بهعنوان نمونههایی از قنوات مهم استان نام برد.
وی درباره علت انتخاب برخی از این قنوات برای عملیات احیا گفت: این قنوات طول زیادی ندارند و بنابراین هزینه مرمت آنها بالا نیست، اما نسبت به گذشته از آبدهی قابل توجهی برخوردار هستند و احیای آنها میتواند بازده مناسبی داشته باشد.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان اظهار کرد: برآورد ما این است که در نتیجه عملیات احیا، آبدهی قنوات استان حدود ۲۵ درصد افزایش پیدا کرده است.
وی افزود: برخی قنواتی که در سالهای گذشته در حال خشک شدن بودند، پس از انجام عملیات لایروبی، احیا، گمانهزنی و سایر عملیات مهندسی، دوباره آبدهی پیدا کردهاند، بهگونهای که در برخی از آنها حتی امکان کشت برنج نیز فراهم شده است.
۱۵۰ میلیارد تومان برای نجات قنوات نیاز است
روزیان با بیان اینکه بخش قابل توجهی از قنوات استان نیازمند مرمت و بازسازی هستند، گفت: حدود ۸۰ درصد قنوات استان به نوعی نیازمند مرمت و بازسازی هستند.
وی اعتبار مورد نیاز برای بازسازی و مرمت این قنوات را با توجه به شرایط تورمی حدود ۱۵۰ میلیارد تومان برآورد کرد و افزود: تأمین این اعتبار میتواند زمینه احیای تعداد قابل توجهی از قنوات و افزایش بهرهوری آنها را فراهم کند.
۷۲ قنات در نقشه آب منطقهای استان
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهر نیز با اشاره به نقش تاریخی قنوات اظهار کرد: مجموعه آب منطقهای استان ۷۲ رشته قنات را شناسایی کرده است که عمدتاً در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرند.
آرش مصلح با بیان اینکه در شهرستان باشت ۱۹ رشته قنات وجود دارد، افزود: سالانه حدود ۲.۴ میلیون مترمکعب برداشت از آنها انجام میشود.
وی با بیان اینکه در بویراحمد سه رشته قنات با حدود ۲۰ هزار مترمکعب تخلیه و برداشت آب وجود دارد ، یادآور شد: در بهمئی چهار رشته با حدود ۳۰ هزار مترمکعب، چرام سه رشته با حدود ۴۰ هزار مترمکعب، دنا یک رشته با حدود ۲۰ هزار مترمکعب، کهگیلویه ۱۳ رشته با حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب، گچساران ۱۴ رشته با حدود ۲۸۰ هزار مترمکعب و در لنده حدود ۱۵ رشته قنات با حدود ۲.۱ میلیون مترمکعب برداشت آب وجود دارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کهگیلویه و بویراحمد ادامه داد: قنوات استان بیشتر در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرند و در بخش خدمات و صنایع مرتبط با کشاورزی نیز کاربرد دارند.
وی گفت: با ورود فناوریهای جدید از جمله احداث سدها، بندهای تنظیمی، شبکههای آبیاری، ایستگاههای پمپاژ و چاههای عمیق آبرفتی و آهکی، کارکرد تاریخی قنوات تا حدودی کاهش یافته است.
پنج میلیون مترمکعب؛ سهم قنات از سفره آب استان
مصلح با بیان اینکه خشکسالی و کاهش بارندگی نیز بر میزان اطمینانپذیری قنوات اثر گذاشته است، افزود: نوسانات آبدهی قنوات در اثر خشکسالی باعث شده کشاورزان نتوانند مانند گذشته با اطمینان کامل روی این منابع سرمایهگذاری کنند.
وی تصریح کرد: قنوات معمولاً در مناطق خاصی از استان قرار گرفتهاند و ممکن است در اطراف آنها اراضی زراعی گستردهای وجود نداشته باشد، ضمن اینکه در بسیاری از مناطق، مالکیت و نظام بهرهبرداری قنوات از گذشته به شکل عرفی در اختیار ساکنان و مالکان همان منطقه بوده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کهگیلویه و بویراحمد اظهار کرد: بر اساس برآوردهای موجود، مجموع توان آبی قنوات استان حدود پنج میلیون مترمکعب است، در حالی که میزان مصرف آب استان حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب برآورد میشود.
وی افزود: بنابراین از نظر حجم آب، قنوات نمیتوانند سهم بزرگی از نیاز آبی امروز استان را تأمین کنند، اما ارزش آنها صرفاً با حجم آب قابل اندازهگیری نیست.
قنات؛ میراثی فراتر از یک منبع آب
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کهگیلویه و بویراحمد گفت: قنات بهعنوان یک فناوری تاریخی و یک ابداع مهم حاصل از تفکر و مهندسی ایرانی در طول تاریخ، یک سازه آبی ارزشمند است و باید از این منظر مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: مجموعه آب منطقهای استان خدمات فنی و کارشناسی را به صاحبان قنوات ارائه میکند و کارشناسان زمینشناسی، آب و منابع آب زیرزمینی در زمینه تعیین موقعیت مناسب برای لایروبی، ادامه حفاری، بررسی ظرفیت آبدهی و مسائل فنی قنوات همکاری دارند.
مصلح پیشنهاد کرد: موضوع قنوات بهصورت مشترک میان شرکت آب منطقهای و ادارهکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان دنبال شود تا این میراث گرانبها در قالب یک پرونده مشترک بهعنوان میراث استان مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: قنوات آثار تاریخی ارزشمندی هستند و تاریخچه آنها میتواند از دورههای هخامنشی و ساسانی تا دورههای متأخر ادامه داشته باشد و بررسی دقیق قدمت و پیشینه آنها نیازمند مطالعات تخصصی میراث فرهنگی و باستانشناسی است.
میراثی که اگر خشک شود، فقط یک جوی آب از دست نرفته است
قناتهای کهگیلویه و بویراحمد شاید در معادلات امروز آب استان، با ظرفیت حدود پنج میلیون مترمکعب، سهم بزرگی از تأمین آب را بر عهده نداشته باشند؛ اما ارزش آنها در چیزی فراتر از عدد و حجم آب است.
در هر میله قنات، بخشی از تجربه انسان در شناخت زمین نهفته است، در هر شیب، حاصل قرنها آزمون و خطا و در هر مسیر زیرزمینی، نشانهای از توان مهندسی مردمانی که بدون تجهیزات مدرن، آب را از دل زمین به سطح زندگی میرساندند.
قناتهای استان در عین حال بخشی از تاریخ شکلگیری روستاها و سکونتگاهها، کشاورزی، نظام تقسیم آب و زندگی اجتماعی مردم هستند و بسیاری از روستاها در جایی شکل گرفتند که قنات امکان زندگی را فراهم کرده بود و بسیاری از آثار تاریخی امروز نیز در کنار همین مسیرهای آبی قابل ردیابی هستند.
اکنون اما این میراث خاموش در نقطهای حساس ایستاده است، از یک سو خشکسالیهای پیاپی و کاهش سطح آبهای زیرزمینی، از سوی دیگر حفر چاههای متعدد و رعایت نشدن حریم قنوات و در کنار آن، تخریبهای ناشی از ساختوساز و راهسازی، حیات این سازههای تاریخی را تهدید میکند.
از سوی دیگر، دانش قناتسازی که قرنها از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، در حال کمرنگ شدن است و شمار افرادی که هنوز تجربه عملی این هنر و دانش را دارند، بسیار محدود شده است.
احیای قنوات بنابراین فقط لایروبی چند کانال زیرزمینی یا افزایش چند درصدی آبدهی نیست؛ احیای قنوات، بازگرداندن بخشی از حافظه تاریخی سرزمین و حفظ دانش بومی مدیریت آب است.
در استانی که امروز برای تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت به سدها، شبکههای آبیاری، ایستگاههای پمپاژ و چاههای عمیق متکی است، قناتها شاید دیگر ستون اصلی تأمین آب نباشند، اما همچنان میتوانند بهعنوان میراثی زنده از مهندسی ایرانی، بخشی از نظام مدیریت آب و حتی ظرفیت گردشگری تاریخی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرند.
کهگیلویه و بویراحمد هنوز قناتهایی دارد که آب در آنها جریان دارد؛ قناتهایی که برخی بیش از چند قرن قدمت دارند و با وجود همه تغییرات، هنوز در دل زمین نفس میکشند. حفظ این مسیرهای باریک و خاموش، در حقیقت حفظ داستان انسانهایی است که پیش از عصر سد و پمپ و برق، راز رساندن آب به زندگی را از دل کوه و زمین آموخته بودند.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید