فراخوان جشنواره ملی رسانه‌ای «چای» منتشر شد

مسعود صوفی نژاد سیویری گفت:

مسعود: چای وچایکاری در فرهنگ مردم گیلان
مسعود صوفی نژاد سیویری _ گیلان شناس
یکی از محبوب ترین نوشیدنی های گرم ایرانی؛ چای گیلان است.نخستین کسی که به فکر کشت وتولید چای در ایران افتاد؛ حاج محمد حسین اصفهانی بود که در زمان ناصرالدین شاه؛ بذر چای را از کشور چین به سرزمین ایران آورد.وی علیرغم تلاش فراوان؛ موفق به کاشت وتولید چای در ایران نشد وبه نتیجه مطلوب دست نیافت!…
بعد از وی شخصی به نام محمد میرزا آقاخان قاجار قوانلو ملقب به کاشف السلطنه یا محمد میرزا کاشف یا کاشف چایکار ؛که از خانواده قجری بوده ؛ در سال ۱۳۱۷ هجری قمری ؛در سمت کنسول ایران در شهر بمبی از کشور هندوستان ؛که ان زمان مرکز کاشت وتولید مرغوب ترین چای دنیا بوده؛ به تحقیق وکار کردن در باغات چای؛ در جهت یاد گرفتن روش تولید وبهره برداری از محصول چای پرداخت.وی در سفر بازگشت به ایران بذر ونهال چای را با خود به ایران آورد.کاشف السلطنه پس از تحقیقات کامل در خصوص خاک واب وهوای گیلان؛ روستای شیخانه ور یا شیخانه بر در مبادی ورودی لاهیجان را برای کاشت وتولید چای انتخاب واجرایی کرد.بعدها در اکثر نقاط گیلان از تالش گرفته تا فومنات واز لاهیجان گرفته تا مناطق جلگه ای وارتفاعات رحیم آباد رودسر؛ مردم کشاورز گیلان علاوه بر برنجکاری به چایکاری روی آوردند.ناگفته نماند که ایرانیان وجهانیان چای اصیل ایرانی را به نام چای لاهیجان میشناسند!…
رابینو در کتاب ولایات دارالمرز گیلان اورده است: [آزمایش کشت چای در ایران شروع شده واکنون در فومن نیز کشت میشود؛ ولی محصول چای تاکنون بلحاظ بازرگانی به اهمیت وموقعیت خاصی دست نیافته است.] از گفته رابینو چنین برمیآید که فومن هم مثل لاهیجان از نقاط چایخیز گیلان بوده ودر سالهای ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۱ خورشیدی که رابینو کنسول انگلیس در ایران بوده ؛ چای گیلان وارد چرخه تجاری ورونق اقتصادی نشده بود .مارسل بازن بعنوان سیاح ونویسنده کتاب( طالش ؛ منطقه ای قومی در شمال ایران) یاد کرده است : (همه باغ های چای منطقه تالش بصورت قطعات؛ در میان کشتزارها واقع شده است وهیچ نقطه ای مانند شرق گیلان؛ در محیط طبیعی قرار نگرفته است.)
از یاداشت بازن چنین استنباط میشود که منطقه وسیع وحاصلخیز تالش نیز در امر تولید چای دخیل بوده ؛ ولی باغات چای در شرق گیلان از موقعیت اب وهوایی خاصی برخوردارند؛ شاید دلیل مرغوبیت ویژه چای شرق گیلان در همین مساله باشد!…
چایکاری همانند برنجکاری از مشاغل سخت وزیان آور در گیلان است.مراحل کاشت وبرداشت چای در گیلان بقرار زیر است: آماده کردن خزانه وبذر چای ؛ کاشت دانه یا نهال های جوان چای( چای وانیشا یا چایی نیهال)؛ آماده سازی باغ چای وبلوزدن یا کلندی زدن ( ابزاری که با ان کلوخ گل را خرد ونرم می کنند)ومسطح کردن خاک؛ پرچین کردن؛ وجین کردن علفهای هرز ازبوته های چای ( واش کنی) پاشیدن سم شیمیایی( سم زنی) ؛ دادن کود شیمیایی به خاک( کوت زنی)؛ هرس ( هرس کونی)؛ برداشت چای( چین) از طریق دست یا قیچی بزرگ چای چینی ویا از طریق موتور چای چینی وبعداز آن انتقال به کارخانه چای در زنبیل های بزرگ( وروره) یا گونی های نایلونی بزرگ توسط کارگر یا اسب بار ( حمل با اسب )یا با خودرو ی دوج کمانکار( کامیون نظامی روسی باز مانده از جنگ جهانی اول) انجام میشود.
مسعود: طریقه درست کردن چای خشک در گیلان بدوصورت سنتی وصنعتی میباشد.در حال حاضر چای بواسطه ورود دستگاهای پیشرفته در طی چهار مرحله اعم از پلاس ؛ مالش؛ تخمیر وخشک به بهره برداری میرسد.در سرزمین گیلان باغات چای بیشتر در نواحی جلگه ای وکوهپایه ای وبه روش دیم مورد بهره برداری قرار میگیرد.مزارع وباغات چای بنا به موقعیت مکانی به نامهای : بیجار باغ؛ جیر باغ؛ جورباغ؛ دیار باغ؛ دشته باغ؛ لات باغ در بین چایکاران نامگذاری میشود.باغ چایی که در حاشیه رودخانه ها ودر زمین هموار ویکدست احداث میشود؛ مرغوب ترین وبا کیفیت ترین محصول چای را تولید می کند که به ( لات باغ) معروف است.شایان ذکر است باغات چای که در مناطق مرتفع وکوهستانی در قالب شیب های ملایم قرار گرفته اند؛ محصول چای خوش طعم وبا مزه خاص ( گس) را تولید می کنند که به جور باغ مصطلح میباشند.البته میزان برداشت چای در جور باغ کمتر بوده وبدلیل عدم دسترسی آسان با مشکلات خاص مواجه بوده وبرای چایکار مقرون به صرفه نیست.بعنوان نمونه اکثر باغات شهرستان املش در ارتفاعات واقع شده وبهترین چای گیلان را تولید می کنند.بقول گیلانی ها چای خوش طعم وبا کیفیت باید چای رخ بهاره باشد که اصطلاحا( تلخ کونه بزنه) یعنی مثل چای املش موقع خوردن طعم تلخش در روی زبان احساس شود. وقتی که بهار فصل کار در گیلان؛ از راه میرسد بوته های سبزینه چای با عطر سحر انگیز خود مشام ادمی را مملو از عطر خوش چای می کنند.وقتی که برگهای چای( چایی ولگ) جوانه یا ( ذبه) یا رخ می زنند؛ کارگران ( چایی چینان) گیلانی که بطور عموم زنان ودختران هستند ؛ پیش از طلوع آفتاب به باغهای چای می روند وبرگهای سبز چای را با دستان ظریف وشکننده خود می چینندودر درون سبد چای ( چایی چیک) یا زنبیل های کوچک( زبیلگه ) وپس از انباشته شدن بداخل زنبیل بزرگ( پیلا زبیل یا وروره) میریزند وبه روش ( کول بار زبیل) یعنی حمل زنبیل چای بر روی دوش ؛ زیر سایه درختان حاشیه باغات چای می گذارندتا غروب هنگام به کارخانه چای تحویل دهند.بی تردید چایکاری همانند برنجکاری حرفه آبا واجدادی گیلانیان است وعمر باغات چای حداقل به یکصد سال میرسد.هنگام برداشت چای؛ زنان گیلانی کلاه حصیری بر سر ؛زیر تابش مستقیم خورشیدورطوبت ناشی از تبخیر شبنم های بهاری شبانه؛ بطور منظم وردیفی( رچ) به چیدن برگهای چای اقدام می کنند که کاری بس سخت وشوار وطاقت فرساست.در اوج گرما وتابش نور خورشید واحساط فرط خستگی؛ زنان چایکار با طنین آوا ونواهای گیلکی ؛به خوانش ترانه ها وآوازهای بومی؛ مرتبط با محصول چای می پردازند تا بلکه برای لحظاتی هر چند کوتاه ؛سختی کار چایکاری را از جسم وروح خود وسایر چای چینان بزدایند!…
به نمونه ای از این ترانه اشاره میشود: [ یه موشت چائی بچم زبیل پورابو/ بنام آفتو دیمای؛ کمر خم آبو/ موباشر جان بشیم ناهار دیر ابو/ مومی دیل خواه ندیم/ می دیل پور ابو= مشتی چای چیدم؛ زنبیل چای پر شد/ چای را در برابر آفتاب گذاشتم؛ ساقه چای کمرش خم شد/ مباشر جان( سرکارگر) بیا برویم برای خوردن ناهار؛ دیگه خیلی دیر شده/ من خاطر خواه یا عاشق خودم را ندیدم/ دلم از دوری یار مملو از غم شده است.]
در این ترانه بومی مربوط به چایکاری در گیلان با مضمون سختی کار وبن مایه تراژیک دوری از یار و دلگیر شدن از درد عشق ؛سخن بمیان رانده که در نوبه خود قابل تدقیق وتعمق است!…
رسم چایخانه نشینی یا قابه خانه نشینی ( قهوه خانه نشینی) در بین گیلانیان به ویژه روستاییان کشاورز ودامدار وباغدار مرسوم است.قابه خانه در گیلان پاتوق گیلک زبانان در فصل بیکاری بویژه فصل سرد زمستان است که در کنار کال گپ زدن( گپ های روزمره) نوشیدن یک استکان چای خوش رنگ وبامزه گیلانی دم کرده روی منقل مملو از ذغال جنگلی ؛ تمامی خستگی وناراحتی های پیش روی زندگی را التیام می بخشد.برداشت چای از فصل بهار شروع میشود وتا فصل پاییز ادامه دارد وبعد از برنج ؛ محصول چای است که موجب تامین معاش خانوار گیلانی میشود .بنا براین چای از محصولات استراتژیک کشاورزی گیلان است که امروزه با پیشرفت دانش تغذیه بر کیفیت وکمیت محصول چاب در گیلان افزوده شده ومیرود تا گوی سبقت را از چای هندوستان وسیلان وآسام وچین برباید وبه جایگاه نخست چای در جهان دست یابد. چای گیلان دیر دم است ؛ ولی خوش طعم وخوش رنگ وبیاد ماندنی است!…
کار مایه ها: کشاورزی در گیلان_ طاهر طاهری
فرهنگ نامه رحیم آباد_: داود رمضان نژاد
کاشف السلطنه_ دکتر هومن یوسفدهی
تحقیقات میدانی از چایکاران کهنسال گیلانی