خبرگزاری مهر، گروه استانها- سالروز شهادت حضرت امام حسن عسکری(ع)، در حافظه تاریخی شیعه تنها یادآور فقدان یازدهمین امام نیست و در حقیقت نقطهای سرنوشتساز در تاریخ امامت و آغاز مرحلهای تازه در حیات تشیع است، روزی که پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، مسئولیت هدایت امت در جایگاه امامت به فرزند بزرگوار ایشان، حضرت ولیعصر(عج) رسید و شیعیان وارد دورهای شدند که «غیبت» و «انتظار» دو مفهوم بنیادین آن را شکل میداد.
دوران امامت امام حسن عسکری(ع) در شرایطی سپری شد که حکومت عباسی نسبت به جایگاه اجتماعی و نفوذ اهلبیت(ع) حساسیت و نگرانی شدیدی داشت.
اقامت اجباری امام در سامرا و محدودیت ارتباط ایشان با شیعیان، بخشی از فضای سیاسی آن روزگار بود، شرایطی که ارتباط مستقیم امام با پیروانش را دشوار میکرد.
این فشارها در حالی اعمال میشد که مسئله امامت در فرهنگ شیعه، صرفاً موضوعی فردی یا عبادی نبود، بلکه استمرار مسیر هدایت الهی و امتداد راه پیامبر اکرم(ص) به شمار میرفت.
از همین رو، دوران امام حسن عسکری(ع) را میتوان یکی از حساسترین مقاطع تاریخ امامت دانست، دورانی که جامعه شیعه باید خود را برای شرایطی آماده میکرد که ارتباط مستقیم با امام معصوم دیگر همانند گذشته امکانپذیر نبود.
بررسی منابع تاریخی و کلامی نیز نشان میدهد که امامان پیش از امام مهدی(عج)، بهویژه امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، از طریق شبکه وکالت و ارتباط غیرمستقیم با شیعیان، آنان را به تدریج با شرایط عصر غیبت آشنا کردند.
در این دوره، برخی امور شیعیان از طریق وکلا پیگیری میشد و ارتباط مکتوب و غیرمستقیم با امام اهمیت بیشتری پیدا کرد، سازوکاری که از آن به عنوان یکی از زمینههای آمادگی شیعه برای عصر غیبت یاد شده است.
با شهادت امام حسن عسکری(ع)، امامت به حضرت مهدی(عج) رسید و در نگاه اعتقادی شیعه، این انتقال نه یک جابهجایی قدرت دنیوی، بلکه استمرار منصب الهی امامت است، مسئولیتی که از سوی خداوند به حجت او سپرده شده است.
اهمیت آغاز امامت حضرت مهدی(عج) زمانی روشنتر میشود که بدانیم جامعه شیعه پس از بیش از دو قرن ارتباط با امامان معصوم(ع)، باید با شرایطی متفاوت روبهرو میشد.
سازمان وکالت که پیشتر نیز در میان شیعیان فعال بود، در دوره امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) نقش مهمی در ارتباط میان امام و پیروان داشت و در آغاز غیبت صغری نیز این ساختار در رفع حیرت شیعیان و برقراری ارتباط آنان با امام مهدی(عج) اهمیت یافت.
عصر غیبت، دوره امتحان شناخت و وفاداری
اما در برابر این تحول تاریخی، یک پرسش اساسی پیش روی شیعه قرار گرفته که اگر امام زمان(عج) امام جامعه است، وظیفه انسان منتظر در عصر غیبت چیست؟
پاسخ را باید در مفهوم «انتظار» جستوجو کرد، انتظاری که در فرهنگ مهدویت، به معنای سکون، بیتفاوتی و کنار کشیدن از مسئولیتهای اجتماعی نیست.
منتظر حقیقی، انسانی است که خود را برای همراهی با امام آماده میکند و در برابر ظلم، فساد، دروغ، بیعدالتی، تفرقه و انحراف بیتفاوت نمیماند.
منتظر واقعی ابتدا باید خود را اصلاح کند و سپس در اصلاح جامعه نقشآفرین باشد و جامعه منتظر بیش از هر چیز به انسانهایی نیاز دارد که اهل بصیرت، اخلاق، مسئولیتپذیری و مجاهدت باشند و در میدانهای فرهنگی، اجتماعی، علمی و اقتصادی برای ساختن جامعهای شایسته حکومت مهدوی تلاش کنند.
در برخی منابع، آزمایش و امتحان بندگان از جمله حکمتهای مطرحشده برای دوران غیبت دانسته شده است.
جامعه منتظر، تمرین عدالت پیش از ظهور
از این منظر، انتظار پیش از آنکه یک ادعا باشد، یک سبک زندگی و مسئولیت است. اگر امام زمان(عج) در باور شیعه مظهر عدالت و صداقت است، جامعه منتظر نیز باید در مناسبات فردی و اجتماعی خود از دروغ و ظلم فاصله بگیرد، اگر امام مظهر رحمت و کرامت انسانی است، منتظران نیز باید در رفتار با یکدیگر اخلاق و محبت را سرلوحه قرار دهند.
اگر قرار است روزی پرچم عدالت جهانی به دست حضرت مهدی(عج) برافراشته شود، باید از امروز در خانواده، مسجد، محیط کار، فضای مجازی و روابط اجتماعی، عدالت را تمرین کنیم.
در حقیقت، فاصله میان «انتظار» به عنوان یک شعار و «انتظار» به عنوان یک حقیقت، در همین نقطه آشکار میشود، جامعه منتظر نمیتواند از عدالت سخن بگوید، اما در رفتار فردی و اجتماعی خود نسبت به بیعدالتی بیتفاوت باشد.
شهادت امام حسن عسکری(ع) از این منظر پایان یک دوره تاریخی نیست، بلکه آغاز مرحلهای تازه از امتحان جامعه شیعه است؛ امتحان شناخت، وفاداری و پایبندی به عهد امامت در روزگاری که امام از دیدهها غایب است.
جامعه مهدوی با شعار ساخته نمیشود بلکه با انسانهای مهدوی ساخته میشود و امام غایب است، اما مسئولیت مؤمنان غایب نیست.
تاریخ امامت در نقطهای ایستاد که پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، امامت حضرت مهدی(عج) آغاز شد؛ اما این پایان روایت نبود. از آن پس، روایت دیگری آغاز شد، روایت انسانهایی که باید در عصر غیبت، عهد خود با امام را حفظ کنند.
انتظار، در این روایت، تنها چشم دوختن به آینده نیست؛ عهدی است برای خودسازی، جامعهسازی و وفاداری. عهدی که در آن، نام امام تنها بر زبان جاری نمیشود، بلکه باید در رفتار، اخلاق و عمل انسان نیز نشانی از آن دیده شود.
نهم ربیع؛ فرصتی برای بازخوانی عهد منتظران با امام عصر(عج)
حجت الاسلام والمسلمین محمدرضا نصوری در گفتگو با خبرنگار مهر، گفت: با آغاز امامت حضرت ولیعصر(عج) در نهم ربیعالاول، زمینهای برای توجه دوباره به مسئولیت شیعیان در عصر غیبت فراهم میشود و این روز میتواند به عنوان فرصتی برای بازنگری در میزان شناخت، وفاداری و پایبندی انسان به عهد خود با امام زمان(عج) مورد توجه قرار گیرد.
حجت الاسلام والمسلمین نصوری ادامه داد: درباره اینکه نهم ربیعالاول را با عنوان عید و با مناسک خاص آن معرفی کنیم، سند معتبر و روشنی که بتوان بر اساس آن این روز را به عنوان عیدی مستقل تلقی کرد، در اختیار نداریم و آنچه از نظر معرفتی اهمیت بیشتری دارد، توجه به آغاز امامت حضرت حجت(عج) و تجدید پیمان با امام حی و حاضر است.
معاون فرهنگ، آموزش و پژوهش بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) تصریح کرد: در سنت شیعی، پس از شهادت هر یک از ائمه اطهار(ع)، شیعیان ضمن عرض تسلیت به امام پس از ایشان، ارتباط و عهد خود را با امام جدید مورد توجه قرار میدادند و این نگاه میتواند در نهم ربیعالاول نیز با محوریت تجدید بیعت با حضرت ولیعصر(عج) مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: تجدید بیعت تنها یک عبارت یا اقدام نمادین نیست، بلکه باید فرصتی برای ارزیابی عملکرد انسان در فاصله یک سال گذشته باشد تا هر فرد بررسی کند تا چه اندازه در مسیر خواست و رضایت امام خود حرکت کرده و چه مقدار از ظرفیتهای فکری، اخلاقی، اجتماعی، مالی و زمانی خود را در مسیر زمینهسازی برای ظهور به کار گرفته است.
بیعت باید به تعهدی عملی تبدیل شود
نصوری در تبیین مفهوم بیعت در دوران غیبت گفت: برای فهم درست بیعت باید ابتدا انتظارات امام زمان(عج) از منتظران را شناخت و سپس بر اساس این شناخت، عهدی آگاهانه بست و نسبت به پایبندی به آن متعهد شد و در این نگاه، بیعت از ولایتپذیری جدا نیست.
وی بیان کرد: ولایتپذیری یعنی انسان زندگی، تصمیمها، رفتار، اندیشه و انتخابهای خود را بر مدار خواست و رضایت امام تنظیم کند و از سوی دیگر، چون جامعه شیعه در دوران غیبت قرار دارد، وظیفه انسان در این دوران انتظار است اما انتظار هرگز به معنای دست روی دست گذاشتن، انفعال یا صرفاً نظاره کردن حوادث نیست.
معاون فرهنگ، آموزش و پژوهش بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) اضافه کرد: انتظار واقعی با حرکت، تلاش، آمادگی، جهاد با نفس و کوشش برای یاری امام معنا پیدا میکند و فرد منتظر باید به جای آنکه ظهور را صرفاً یک اتفاق آینده بداند، خود را برای ایفای نقش در جامعه مهدوی آماده کند.
وی با اشاره به دعای عهد اظهار کرد: یکی از مهمترین منابع برای شناخت وظایف منتظران، دعای عهد است که در آن از خداوند میخواهیم هر صبح عهد و پیمان خود را با امام زمان(عج) تجدید کنیم و این درخواست نشان میدهد رابطه منتظر با امام نباید محدود به یک مناسبت سالانه باشد بلکه باید در زندگی روزمره استمرار داشته باشد.
حجت الاسلام نصوری افزود: در دعای عهد، عهد به معنای پیمان بستن، عقد به معنای پیوند خوردن با امام و بیعت به معنای ایستادگی و پایبندی بر این پیمان است و مجموعه این مفاهیم، تصویری روشن از رابطه مسئولانه منتظر با امام عصر(عج) ارائه میدهد.
منتظر باید خود را برای یاری امام بسازد
وی با اشاره به فراز دیگری از دعای عهد مبنی بر درخواست قرار گرفتن در شمار یاران و کمککنندگان امام گفت: در این دعا از خداوند میخواهیم اللهم اجعلنی من أنصاره وأعوانه و این فراز، منتظر را به سمت کسب ویژگیهایی هدایت میکند که بتواند در مقام عمل، یار و پشتیبان حضرت ولیعصر(عج) باشد.
نصوری ادامه داد: یاری امام صرفاً با علاقه قلبی محقق نمیشود، بلکه انسان باید خود را برای این مسئولیت تربیت کند و این امر نیازمند کادرسازی، شبکهسازی و پرورش انسانهایی توانمند، مؤمن، مسئولیتپذیر و آماده برای پذیرش مأموریتهای بزرگ است.
وی گفت: در ادامه دعای عهد، از خداوند میخواهیم در شمار الذابین عنه و المحامین عنه قرار گیریم و این عبارات نشان میدهد منتظر باید در برابر شبهات و هجمههای فکری از امام و آرمانهای ایشان دفاع کند و حمایت از امام را در عرصههای مختلف زندگی به نمایش بگذارد.
معاون فرهنگ، آموزش و پژوهش بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) خاطرنشان کرد: همانگونه که انسان برای امام شهید هزینه میکند و برای عزاداری، خدمت و بزرگداشت نام او از وقت، مال و توان خود بهره میگیرد، باید نسبت به امام حی و حاضر نیز احساس مسئولیت داشته باشد و این مسئولیت را در میدان عمل نشان دهد.
وی افزود: حمایت از امام زمان(عج) تنها به حضور در یک عرصه خاص محدود نمیشود بلکه جهاد با نفس، کنترل تمایلات نفسانی، پرهیز از گناه، صرف مال، وقت و توان و استفاده از ظرفیتهای اجتماعی در مسیر اهداف امام، از جلوههای این حمایت به شمار میرود.
عهد منتظران سه ساحت اصلی دارد
نصوری با تشریح ابعاد مختلف عهد منتظرانه اظهار کرد: یکی از مهمترین ساحتهای این عهد، عهد معرفتی است و انسان باید از نظر شناخت، دانش و معرفت نسبت به امام، جایگاه ایشان و اهداف حکومت مهدوی رشد کند و بدون شناخت، نمیتوان انتظار داشت که بیعت و انتظار به رفتار درست و پایدار منجر شود.
وی افزود: ساحت دوم، عهد رفتاری است و در این مرحله انسان باید سبک زندگی و رفتار خود را به گونهای تنظیم کند که با خواست و رضایت امام زمان(عج) سازگار باشد و ساحت سوم نیز عهد عاطفی است که در آن باید محبت، اشتیاق به امام و شوق ظهور در دل انسان تقویت شود.
معاون فرهنگ، آموزش و پژوهش بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) تأکید کرد: برای ایجاد عهد معرفتی و عاطفی باید برنامه داشت و شخصیت امام، زیباییهای اخلاقی و انسانی ایشان، اهداف بلند حکومت مهدوی و برکات حضور و حاکمیت آن حضرت برای جامعه تبیین شود تا معرفت و محبت در کنار یکدیگر شکل بگیرد.
وی با اشاره به مفهوم اطاعت در مسیر انتظار گفت: یکی دیگر از ابعاد مهم عهد منتظرانه، عهد اطاعت است و منتظر باید خود را در شمار الممتثلین لأوامره قرار دهد و اطاعتپذیری را در زندگی خود تمرین کند تا آمادگی لازم برای اطاعت از امام زمان(عج) در زمان ظهور را داشته باشد.
نصوری ادامه داد: در دوران غیبت، تمرین اطاعت از عالمان دین و ولی فقیه میتواند زمینهای برای تقویت روحیه اطاعتپذیری باشد و انسان را برای پذیرش مسئولیتها و فرمانهای امام زمان(عج) آماده کند.
منتظر باید در مسیر اراده امام پیشتاز باشد
وی اظهار کرد: منتظر حقیقی نباید اهل توقف و سکون باشد بلکه باید در تحقق اراده و اهداف امام پیشقدم شود و این پیشتازی نیازمند نگاه آرمانی و تمدنی به مسئله ظهور است.
معاون فرهنگ، آموزش و پژوهش بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) تصریح کرد: اگر قرار باشد جامعه برای ظهور آماده شود، باید زمینههای لازم برای تحقق اهدافی همچون حاکمیت توحید، گسترش معنویت و تحقق عدالت فراهم شود و دوران غیبت را میتوان میدان تمرین و زمینهسازی برای رسیدن به چنین جامعهای دانست.
وی افزود: بر همین اساس، انتظار باید در سبک زندگی انسان نیز اثرگذار باشد و فرد منتظر نمیتواند میان اعتقاد خود به ظهور و شیوه زندگیاش فاصلهای جدی ایجاد کند بلکه باید تلاش کند رفتار، انتخابها، اندیشه و عملکرد اجتماعی خود را با آرمانهای امام زمان(عج) هماهنگ سازد.
نصوری گفت: در بالاترین مرتبه آمادگی منتظرانه، انسان باید به جایگاهی برسد که در دعای عهد از آن با تعبیر والمستشهدین بین یدیه یاد میشود و این مرتبه به معنای آمادگی برای فدا کردن همه هستی در مسیر امام و پذیرش بالاترین سطح مسئولیت در رکاب حضرت است.
وی در پایان با اشاره به پیوند میان عاشورا و مهدویت خاطرنشان کرد: همانگونه که در فرهنگ عاشورا، یاران امام حسین(ع) در لحظه نیاز، وفاداری خود را با عمل و فداکاری نشان دادند، در فرهنگ انتظار نیز ادعای محبت و همراهی باید با معرفت، اطاعت، آمادگی، دفاع از آرمانهای امام و تلاش مستمر برای زمینهسازی ظهور همراه شود و نهم ربیعالاول میتواند فرصتی برای بازخوانی همین عهد و مسئولیت باشد.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید