از رؤیای مهار آب تا انتظار برای آبگیری؛«آبسرده» به ایستگاه آخر می‌رسد؟

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: بارش‌های بهاری که از ارتفاعات زاگرس سرازیر می‌شوند، هر سال بخشی از ظرفیت ارزشمند منابع آبی لرستان را بدون آنکه سهمی در توسعه استان داشته باشند، از مرزهای آن عبور می‌دهند.

این روایت، سال‌هاست که به یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه در لرستان تبدیل شده است؛ استانی که با وجود برخورداری از منابع قابل توجه آب‌های سطحی، همچنان در تأمین آب مورد نیاز برای کشاورزی، صنعت و حتی شرب با محدودیت‌های جدی مواجه است.

در چنین شرایطی، پروژه سد آبسرده بروجرد از همان ابتدا فراتر از یک طرح عمرانی تعریف شد؛ پروژه‌ای که قرار بود بخشی از این پارادوکس تاریخی را برطرف کند و آب را از یک تهدید فصلی به فرصتی پایدار برای توسعه تبدیل سازد.

کلنگ احداث این سد در بهار سال ۱۳۸۸ به زمین خورد؛ زمانی که امید می‌رفت ظرف چند سال، یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های زیرساختی استان به بهره‌برداری برسد.

اما آنچه در عمل رخ داد، چیزی متفاوت از برنامه‌های اولیه بود. تغییر دولت‌ها، محدودیت منابع مالی، نوسانات اقتصادی، افزایش هزینه‌های اجرایی و وقفه‌های متعدد در تخصیص اعتبار، موجب شد پروژه‌ای که قرار بود در زمانی معقول تکمیل شود، اکنون وارد شانزدهمین سال اجرای خود شود.

با این حال، برخلاف بسیاری از طرح‌های نیمه‌تمام، سد آبسرده نه‌تنها از اولویت خارج نشد، بلکه به مرور زمان اهمیت آن افزایش یافت؛ چراکه نیازهای منطقه نیز دستخوش تغییر شد.

از یک سد کشاورزی تا پروژه‌ای برای تأمین امنیت آبی بروجرد

مطالعات اولیه سد آبسرده با تمرکز بر توسعه کشاورزی انجام شده بود. هدف آن بود که با ذخیره‌سازی آب، امکان آبیاری بیش از چهار هزار هکتار از اراضی پایین‌دست فراهم شود و کشاورزی منطقه از وابستگی به بارندگی فاصله بگیرد.

اما در سال‌های بعد، رشد جمعیت، افزایش مصرف و فشار بر منابع آب زیرزمینی، معادلات را تغییر داد. به همین دلیل، تأمین آب شرب شهرستان بروجرد نیز به مأموریت‌های این سد اضافه شد؛ تغییری که اهمیت پروژه را از یک طرح صرفاً کشاورزی، به پروژه‌ای راهبردی برای امنیت آبی منطقه ارتقا داد.

امروز سد آبسرده دیگر فقط یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه بخشی از آینده توسعه بروجرد به سرنوشت آن گره خورده است؛ آینده‌ای که در آن کشاورزی، صنعت، خدمات، گردشگری و حتی کیفیت زندگی شهروندان، از بهره‌برداری این سد تأثیر خواهد پذیرفت.

مشخصات فنی؛ سازه‌ای با ظرفیت ایجاد تحول

سد آبسرده در رده سدهای خاکی با هسته رسی قرار می‌گیرد؛ سازه‌ای که با توجه به شرایط زمین‌شناسی منطقه طراحی شده و از نظر حجم ذخیره آب، یکی از پروژه‌های مهم استان لرستان محسوب می‌شود.

جدول مشخصات پروژه سد آبسرده

اهدافی فراتر از ساخت یک سد

اهمیت سد آبسرده تنها به ابعاد فنی آن محدود نمی‌شود. مجموعه اهداف تعریف‌شده برای این پروژه نشان می‌دهد که این طرح قرار است همزمان چند مسئله اساسی منطقه را حل کند.

کارکردهای اصلی پروژه

از نیمه راه تا افق بهره‌برداری؛ وقتی پیشرفت فیزیکی با عطش توسعه گره می‌خورد

اگرچه سد آبسرده هنوز به مرحله آبگیری نرسیده، اما در کارگاه پروژه، نشانه‌های حرکت دیده می‌شود. ماشین‌آلات سنگین، عملیات خاکی، فعالیت پیمانکاران و روند اجرای بخش‌های مختلف سازه، حکایت از آن دارد که این پروژه پس از سال‌ها فراز و فرود، وارد مرحله‌ای شده که بیش از هر زمان دیگری به تأمین مستمر منابع مالی و رفع موانع اجرایی وابسته است.

بر اساس آخرین برآوردها، پیشرفت فیزیکی سد به حدود ۵۹ درصد رسیده است؛ عددی که از یک سو نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از مسیر طی شده و از سوی دیگر یادآور آن است که برای رسیدن به خط پایان، هنوز راهی دشوار پیش رو قرار دارد. پروژه‌ای با این حجم از عملیات، زمانی به ثمر خواهد نشست که اعتبار، مصالح، تجهیزات و مدیریت اجرایی با یکدیگر هم‌راستا حرکت کنند.

سازه‌ای که فقط آب ذخیره نمی‌کند؛ امنیت آبی می‌سازد

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان، سد آبسرده را یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی استان می‌داند؛ طرحی که فراتر از یک سازه مهندسی، نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده اقتصادی و اجتماعی بروجرد خواهد داشت.

کاکاوند در گفت‌وگو با مهر با تشریح ویژگی‌های فنی پروژه، توضیح می‌دهد که این سد از نوع سنگ‌ریزه‌ای با هسته رسی طراحی شده و با ارتفاع حدود ۸۵ متر از پی و طول تاج بیش از ۴۲۵ متر، قابلیت ذخیره حدود ۶۱ میلیون مترمکعب آب را دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند بخش مهمی از نیازهای منطقه را در سال‌های آینده پاسخ دهد.

به گفته وی، نگاه امروز به سد آبسرده با نگاه سال‌های آغازین اجرای پروژه تفاوت دارد. اگر در ابتدا محور اصلی طرح، توسعه کشاورزی بود، اکنون تأمین آب شرب نیز به یکی از مأموریت‌های اصلی آن تبدیل شده است؛ موضوعی که جایگاه این پروژه را در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای استان ارتقا داده است.

بررسی اهداف تعریف‌شده برای سد آبسرده نشان می‌دهد این پروژه قرار است هم‌زمان چند نیاز اساسی منطقه را پاسخ دهد.

نخستین مأموریت، تأمین آب پایدار برای بخش شرب و صنعت است؛ موضوعی که با توجه به رشد جمعیت و افزایش مصرف، اهمیت آن هر سال بیشتر می‌شود.

دومین هدف، مهار سیلاب‌هایی است که در سال‌های پرآب خسارت‌های قابل توجهی به مناطق پایین‌دست وارد کرده‌اند. ذخیره روان‌آب‌ها به جای خروج از استان، علاوه بر کاهش خطر سیلاب، امکان بهره‌برداری اقتصادی از این منابع را نیز فراهم می‌کند.

سومین و شاید مهم‌ترین کارکرد پروژه، توسعه کشاورزی منطقه است. با بهره‌برداری از سد، حدود چهار هزار و ۲۰۰ هکتار از اراضی دیم پایین‌دست به زمین‌های آبی تبدیل خواهد شد؛ تغییری که می‌تواند الگوی کشت، میزان تولید و درآمد بهره‌برداران را دگرگون کند.

به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان، عملیات اجرایی سد تاکنون زمینه اشتغال مستقیم حدود ۲۰۰ نفر را فراهم کرده و این عدد تنها بخشی از اثرات اقتصادی پروژه در دوران ساخت است.

برآوردها نشان می‌دهد پس از تکمیل و بهره‌برداری، ظرفیت ایجاد حدود هزار و ۷۵۰ فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم در حوزه‌های مختلف فراهم خواهد شد؛ از کشاورزی و صنایع وابسته گرفته تا خدمات، گردشگری و کسب‌وکارهای محلی.

استانی پرآب؛ اما تشنه توسعه

استاندار لرستان هم در گفت‌وگو با مهر معتقد است که مهم‌ترین مانع توسعه استان، کمبود منابع آبی نیست، بلکه ضعف در بهره‌برداری از این ظرفیت خدادادی است.

به گفته سید سعید شاهرخی، لرستان سالانه حدود ۱۲.۵ میلیارد مترمکعب روان‌آب تولید می‌کند؛ رقمی که این استان را در میان مناطق برخوردار کشور قرار می‌دهد. با این حال، سهم آبی که از طریق سدها و شبکه‌های بهره‌برداری در اختیار استان قرار می‌گیرد، فاصله چشمگیری با این ظرفیت طبیعی دارد.

او بر این باور است که بخش عمده‌ای از روان‌آب‌های لرستان، بدون آنکه نقشی در توسعه کشاورزی، صنعت یا تأمین آب شرب داشته باشند، از استان خارج می‌شوند؛ موضوعی که طی دهه‌های گذشته یکی از مهم‌ترین موانع رشد اقتصادی لرستان بوده است.

از همین رو، مدیریت استان از ابتدای آغاز به کار دولت، تکمیل پروژه‌های آبی را در صدر اولویت‌های خود قرار داده و تلاش کرده است با رایزنی در سطح ملی، سهم بیشتری از اعتبارات عمرانی را به این حوزه اختصاص دهد.

یک‌سوم اعتبارات سفر رئیس‌جمهور؛ سهم پروژه‌های آب

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این پیگیری‌ها، اختصاص بخش قابل توجهی از اعتبارات سفر رئیس‌جمهور به پروژه‌های حوزه آب بود.

به گفته استاندار لرستان، حدود یک‌سوم منابع مالی این سفر برای توسعه زیرساخت‌های آبی استان در نظر گرفته شده است؛ تصمیمی که از منظر حجم اعتبارات، کم‌سابقه ارزیابی می‌شود.

آنچه این اعتبارات را متمایز می‌کند، صرفاً رقم آن نیست؛ بلکه تضمین تخصیص کامل منابع است. بر اساس اعلام مدیریت استان، اعتبارات مصوب این بخش به صورت صددرصدی تخصیص خواهد یافت؛ موضوعی که می‌تواند بسیاری از پروژه‌های نیمه‌تمام را از بن‌بست چندین ساله خارج کند.

در میان پروژه‌های آبی لرستان، سد آبسرده نیز از افزایش قابل توجه منابع مالی بی‌بهره نمانده است.

بر اساس اعلام استاندار، برای این پروژه اعتباری در حدود یک هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان مصوب شده است؛ رقمی که در مقایسه با سال‌های گذشته، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود و می‌تواند بخش مهمی از نیازهای مالی پروژه را پوشش دهد.

پیگیری برای عبور از گره‌های مالی پروژه

در کنار پیگیری‌های دولت و مدیریت استان، نمایندگان مردم بروجرد در مجلس نیز تکمیل سد آبسرده را از مهم‌ترین مطالبات حوزه انتخابیه خود می‌دانند.

فاطمه مقصودی، نماینده مردم بروجرد و اشترینان در مجلس شورای اسلامی، با اشاره به سابقه طولانی این پروژه، به مهر می‌گوید سد آبسرده نزدیک به دو دهه پیش وارد فاز اجرایی شد، اما در سال‌های گذشته به دلیل محدودیت منابع مالی، روند ساخت آن با فراز و فرودهای متعددی همراه بوده است.

به گفته وی، طی ماه‌های اخیر با رایزنی‌ها و پیگیری‌های مستمر در سطح ملی، بخش قابل توجهی از منابع مالی مورد نیاز پروژه تأمین شده و مجموع اعتبارات پیش‌بینی‌شده برای این طرح به حدود سه هزار میلیارد تومان رسیده است. از این میزان، حدود یک هزار میلیارد تومان تاکنون در پروژه هزینه شده و دو هزار میلیارد تومان دیگر نیز در قالب مصوبات سفر رئیس‌جمهور به لرستان برای ادامه عملیات اجرایی اختصاص یافته است.

نماینده مردم بروجرد و اشترینان با اشاره به آخرین وضعیت اجرایی سد، پیشرفت فیزیکی آن را حدود ۶۰ درصد اعلام می‌کند و معتقد است پروژه اکنون نسبت به سال‌های گذشته در شرایط مناسب‌تری قرار گرفته است.

او البته تأکید می‌کند که در مقطعی، برخی مسائل مرتبط با سرمایه‌گذاری و فعالیت پیمانکار موجب وقفه‌ای کوتاه در روند اجرا شد، اما این موانع در حال برطرف شدن است و پیگیری‌ها برای جلوگیری از تکرار چنین توقف‌هایی ادامه دارد.

مقصودی، تکمیل سد آبسرده را یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه بروجرد می‌داند و یادآور می‌شود که با بهره‌برداری از این پروژه، امکان تأمین آب مورد نیاز چهار هزار و ۲۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی شهرستان فراهم خواهد شد؛ ظرفیتی که می‌تواند نقش مؤثری در افزایش تولید، رونق اقتصاد کشاورزی و ایجاد اشتغال در منطقه ایفا کند.

شتاب گرفتن عملیات اجرایی؛ روایت میدان از کارگاه سد

بازدیدهای میدانی مسئولان استانی نیز نشان می‌دهد فضای کارگاه سد آبسرده نسبت به سال‌های گذشته تغییر کرده است.

معاون وقت هماهنگی امور عمرانی استانداری لرستان با اشاره به آخرین وضعیت پروژه، اعلام کرده بود که پیشرفت فیزیکی سد اکنون به حدود ۵۹ درصد رسیده و تاکنون صدها میلیارد تومان برای اجرای آن هزینه شده است. همچنین برای سال جاری نیز اعتبار قابل توجهی در نظر گرفته شده که نسبت به سال‌های گذشته رشد محسوسی دارد.

مجیدی با تشریح وضعیت عملیات اجرایی، توضیح می‌دهد که بخش عمده خاک‌برداری پروژه انجام شده و اجرای سازه‌های بتنی و عملیات خاکریزی نیز با روندی مستمر در حال پیشرفت است. این موضوع نشان می‌دهد پروژه از مرحله آماده‌سازی اولیه عبور کرده و وارد بخش‌های اصلی ساخت شده است.

به گفته وی، بیش از یکصد نفر از نیروهای فنی، مهندسی و اجرایی به صورت مستقیم در کارگاه سد مشغول فعالیت هستند و تلاش می‌شود با تأمین نیازهای پروژه، این ظرفیت نیز افزایش یابد.

موانعی که همچنان پابرجاست

با وجود افزایش اعتبارات، اجرای پروژه همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو است؛ چالش‌هایی که بخشی از آنها به شرایط اقتصادی کشور و بخشی دیگر به تأمین مصالح و تجهیزات مورد نیاز بازمی‌گردد.

معاون وقت عمرانی استانداری لرستان معتقد بود هرگونه وقفه در تأمین مصالح اولیه، می‌تواند روند اجرای پروژه را کُند کند. او همچنین به شرایط خاص ماه‌های اخیر و تأثیر آن بر زنجیره تأمین اشاره کرده و تأکید دارد که مجموعه مدیریت استان در تلاش است این موانع را در کوتاه‌ترین زمان ممکن برطرف کند.

به اعتقاد او، ویژگی فنی سد آبسرده نیز این نوید را می‌دهد که با افزایش ارتفاع بدنه سد، حجم عملیات خاکی به تدریج کاهش یافته و در نتیجه سرعت پیشرفت پروژه در مراحل بعدی بیشتر خواهد شد.

این موضوع از نظر فنی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از عملیات سنگین و زمان‌بر پروژه در مراحل ابتدایی انجام می‌شود و هرچه ساخت به ارتفاع نهایی نزدیک‌تر شود، امکان افزایش سرعت اجرا فراهم‌تر خواهد بود.

آنچه از مجموع اظهارات مسئولان استانی و نماینده مردم بروجرد در مجلس برمی‌آید، این است که برخلاف سال‌های گذشته، اکنون دیگر مسئله اصلی پروژه، نبود برنامه یا خروج از اولویت نیست؛ بلکه استمرار تأمین اعتبار، رفع موانع اجرایی و حفظ شتاب عملیات ساخت، سه ضلع اصلی موفقیت سد آبسرده در مسیر بهره‌برداری به شمار می‌روند. اگر این روند بدون وقفه ادامه یابد، می‌توان امیدوار بود پروژه‌ای که نزدیک به دو دهه در انتظار تکمیل مانده، در سال‌های آینده به یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های توسعه غرب لرستان تبدیل شود.

هم‌زمانی ساخت سد و شبکه انتقال؛ ضرورتی که نباید فراموش شود

یکی از نکات مهمی که در بازدیدهای اخیر مورد تأکید مسئولان قرار گرفته، لزوم اجرای هم‌زمان شبکه‌های انتقال آب است.

تجربه برخی پروژه‌های ملی نشان داده است که بهره‌برداری از یک سد، بدون آماده بودن خطوط انتقال، شبکه‌های آبیاری و تأسیسات آب‌رسانی، عملاً بخشی از ظرفیت آن را بلااستفاده باقی می‌گذارد.

به همین دلیل، مدیریت استان بر این موضوع تأکید دارد که هم‌زمان با پیشرفت عملیات ساخت بدنه سد، طراحی و اجرای شبکه انتقال آب شرب و سامانه‌های پایین‌دست نیز دنبال شود تا پس از آبگیری، امکان بهره‌برداری کامل از ظرفیت مخزن فراهم باشد.

از «کلنگ‌زنی» تا «آبگیری»؛ فاصله‌ای که باید کوتاه شود

شانزده سال پیش، زمانی که نخستین کلنگ سد آبسرده به زمین خورد، کمتر کسی تصور می‌کرد این پروژه تا این اندازه درگیر گذر زمان شود.

امروز اما شرایط نسبت به گذشته متفاوت به نظر می‌رسد. افزایش سرعت عملیات اجرایی، رشد اعتبارات، حمایت وزارت نیرو و پیگیری مسئولان استانی، نشانه‌هایی است که می‌تواند این پروژه را به پایان نزدیک‌تر کند.

با این حال، واقعیت این است که مردم بروجرد دیگر بیش از آنکه به آمار پیشرفت یا ارقام بودجه چشم بدوزند، منتظر مشاهده نتیجه هستند؛ روزی که دریچه‌های سد بسته شود، مخزن آبگیری شود و ثمره سال‌ها انتظار در زندگی روزمره مردم، مزارع کشاورزی، صنایع و شبکه آب شرب نمایان شود.

سد آبسرده امروز در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند سرنوشت آن برای سال‌های آینده تعیین شود. پروژه‌ای که روزگاری تنها با هدف توسعه کشاورزی آغاز شد، اکنون به یکی از مهم‌ترین طرح‌های تأمین امنیت آبی لرستان تبدیل شده است. هر متر پیشرفت این سد، تنها به معنای افزایش ارتفاع یک سازه خاکی نیست؛ بلکه گامی در مسیر تأمین آب شرب، رونق کشاورزی، ایجاد اشتغال، جذب سرمایه‌گذاری و کاهش شکاف تاریخی میان ظرفیت‌های طبیعی لرستان و میزان بهره‌برداری از آن است.

شانزده سال انتظار، برای پروژه‌ای با این ابعاد، زمان کمی نیست. اما اگر روند کنونی تأمین اعتبار، حمایت‌های ملی و پیشرفت اجرایی با همین شتاب ادامه یابد، می‌توان امیدوار بود که «خواب ۱۶ ساله» سد آبسرده سرانجام به پایان برسد؛ نه با یک افتتاح نمادین، بلکه با آبگیری مخزن و آغاز فصلی تازه در توسعه بروجرد.

شاید مهم‌ترین دستاورد این پروژه، تنها مهار میلیون‌ها مترمکعب آب نباشد؛ بلکه بازگرداندن اعتماد به این باور باشد که طرح‌های زیرساختی، هرچند دیر، اما می‌توانند به سرانجام برسند؛ به شرط آنکه اراده، اعتبار و برنامه‌ریزی در یک مسیر مشترک قرار گیرند.