خبرگزاری مهر- گروه استانها: صبح که آفتاب بر باغهای انجیر پلدختر میتابد، فصل دیگری از یک قصه قدیمی آغاز میشود؛ قصهای که یک سوی آن درختانی ایستادهاند که سالهاست با گرمای سنگین تابستان، کمآبی، آفت و هزینههای فزاینده تولید دستوپنجه نرم میکنند و سوی دیگر، بازاری قرار دارد که انجیر تازه را در کوتاهترین زمان ممکن از باغ به شهرهای مختلف کشور میرساند.
اینجا انجیر فقط یک میوه نیست؛ بخشی از اقتصاد خانوارهای روستایی و یکی از شناختهشدهترین محصولات باغی لرستان است. محصولی که به گفته مسئولان جهاد کشاورزی، به دلیل زودرس بودن، کیفیت و ویژگیهای خاص خود بازار ویژهای دارد و میتواند حتی فراتر از بازار داخلی، ظرفیت صادراتی قابل توجهی داشته باشد.
اما فاصله میان ظرفیت تولید و ارزش اقتصادی واقعی این محصول همچنان زیاد است.
پلدختر و معمولان امسال پیشبینی میکنند حدود ۴۸ تا ۵۰ هزار تن انجیر تولید کنند؛ محصولی که از بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ هکتار باغ برداشت میشود و حدود پنج هزار باغدار و بهرهبردار از آن ارتزاق میکنند. با این حال، بخش قابل توجهی از محصول همچنان به شکل تازه و از طریق واسطهها از باغ خارج میشود؛ در شرایطی که نبود سردخانه، صنایع تبدیلی و بازار عرضه مستقیم، قدرت چانهزنی باغدار را کاهش داده است.
این در حالی است که انجیر برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی، فرصت زیادی برای ماندن در انتظار بازار ندارد. فسادپذیری بالا یعنی باغدار باید محصول را در کوتاهترین زمان برداشت، بستهبندی و عرضه کند؛ و همین ویژگی، دست واسطهها را برای خرید سریع محصول و تعیین قیمت بازتر میکند.
پلدختر؛ سرزمین انجیرهای زودرس
پلدختر سالهاست با انجیر سیاه شناخته میشود؛ محصولی که در شرایط اقلیمی این منطقه سازگاری پیدا کرده و به یکی از پایههای اقتصاد باغداری شهرستان تبدیل شده است.
مازیار جوادی، باغدار روستای «بابازید»، بیش از ۱۵ سال است که در زمینه تولید انجیر فعالیت میکند. روایت او از باغداری، تصویری روشن از شرایط تولید این محصول ارائه میدهد؛ روایتی که از کاهش سطح باغ در نتیجه خشکسالی آغاز میشود و به افزایش هزینهها و مشکلات فروش میرسد.
وی توضیح میدهد که در گذشته حدود دو هکتار باغ انجیر در اختیار خانوادهاش بوده، اما خشکسالی، کمبود آب، افزایش آفات و بالا رفتن هزینههای نگهداری باعث شده بخشی از درختان حذف شوند و سطح باغ به حدود یک هکتار کاهش پیدا کند.
به گفته این باغدار، انجیر سیاه به دلیل سازگاری با شرایط آبوهوایی منطقه، همچنان مهمترین رقم مورد کشت در پلدختر است؛ اما حفظ همین سطح موجود نیز بدون تأمین آب و مدیریت صحیح باغ کار آسانی نیست.
از هر هکتار تا ۲۰ تن؛ محصولی که باید سریع فروخته شود
فصل برداشت انجیر برای باغداران پلدختر از نیمه دوم تیرماه آغاز میشود و تا پایان مرداد ادامه دارد؛ هرچند بر اساس توضیحات مسئول باغبانی جهاد کشاورزی، برداشت برخی محصولات زودرس حتی از اوایل تیرماه شروع میشود.
جوادی میگوید در شرایط مناسب، میزان برداشت از هر هکتار باغ بین ۱۵ تا ۲۰ تن است و بخش عمده محصول نیز به صورت تازه وارد بازار میشود.
این «تازهخوری» البته هم فرصت است و هم تهدید.
فرصت از آن جهت که انجیر تازه پلدختر بازار خاص خود را دارد و محصول نوبرانه میتواند قیمت بالاتری داشته باشد؛ و تهدید از این جهت که محصول برای مدت طولانی قابل نگهداری نیست و اگر امکان فروش سریع وجود نداشته باشد، باغدار با خطر افت کیفیت و ضایعات مواجه خواهد شد.
اینجاست که نبود سردخانه خودش را نشان میدهد؛ زیرساختی که میتواند بخشی از فشار زمانی فروش را از دوش تولیدکننده بردارد و به باغدار اجازه دهد برای عرضه محصول، انتخاب بیشتری داشته باشد.
«دبه»؛ نوبرانهای که قیمتش چند برابر میشود
علی نظری، مسئول باغبانی مدیریت جهاد کشاورزی پلدختر، انجیر این منطقه را محصولی با ویژگیهای خاص میداند و توضیح میدهد که برداشت انجیر پلدختر در دو مرحله انجام میشود.
محصول نخست که در منطقه با عنوان محلی «دبه» شناخته میشود، از اوایل تیرماه برداشت میشود. این محصول به دلیل نوبرانه بودن، قیمت بالاتری دارد و بازار ویژهای پیدا کرده است.
پس از آن، برداشت محصول اصلی از اواخر تیرماه آغاز میشود و تا پایان تابستان ادامه پیدا میکند.
نظری همچنین درباره ویژگی گیاهشناختی انجیر پلدختر توضیح میدهد که این محصول پارتنوکارپ است و بدون نیاز به گردهافشانی تولید میشود؛ در نتیجه اغلب بدون دانه یا دارای دانههای بسیار ریز است و همین ویژگی، در کنار کیفیت محصول، باعث شده انجیر پلدختر بیشتر به شکل تازه مصرف شود.
قیمت نیز در طول فصل ثابت نمیماند. محصول نوبرانه میتواند چندین برابر انجیر معمولی قیمت داشته باشد و قیمت محصول اصلی نیز بنا بر اعلام مسئول باغبانی جهاد کشاورزی، از حدود ۲۰۰ هزار تومان در ابتدای فصل برداشت به حدود ۴۰ هزار تومان در پایان فصل میرسد.
این اختلاف قیمت، اهمیت زمان عرضه و نبود امکان نگهداری را بیشتر نشان میدهد.
آب؛ نخستین نگرانی باغدار
اما پیش از آنکه انجیر به بازار برسد، باید از یک مرحله دشوار عبور کند؛ تأمین آب.
تابستانهای گرم پلدختر و نیاز درختان انجیر به آب کافی، موضوعی است که باغداران بارها بر آن تأکید کردهاند.
جوادی باغدار روستای «بابازید»، میگوید بخش قابل توجهی از باغهای منطقه با روش غرقابی آبیاری میشوند و آب مورد نیاز نیز با پمپاژ از رودخانه «کشکان» تأمین میشود.
به گفته این باغدار، کاهش دبی رودخانه «کشکان» مشکلات جدی برای باغداران پاییندست ایجاد کرده است. او یکی از عوامل این وضعیت را توسعه کشت محصولات آببر در بالادست، بهویژه برنج، میداند و معتقد است کاهش جریان آب در رودخانه، مستقیماً تولید باغداران پاییندست را تحت تأثیر قرار داده است.
این مسئله نشان میدهد آینده انجیر پلدختر فقط به بازار و قیمت وابسته نیست؛ بلکه پیش از آن، به مسئله آب گره خورده است.
وقتی قطعی برق به تشنگی باغ اضافه میشود
روحالله نظری، یکی دیگر از باغداران منطقه «افرینه»، مشکل آب را در کنار قطعی برق یکی از مهمترین تهدیدهای باغها میداند.
وی میگوید هزینه کود، سم، کارگر و سایر نهادههای تولید نسبت به سالهای گذشته دو تا سه برابر افزایش یافته و همین موضوع باعث شده برخی باغداران نتوانند نیازهای تغذیهای باغ خود را به شکل مطلوب تأمین کنند.
اما مشکل زمانی جدیتر میشود که باغدار آب داشته باشد اما امکان پمپاژ منظم آن فراهم نباشد.
به گفته نظری، قطعی برق روند آبیاری باغها را مختل کرده و در برخی مناطق، باغهایی که باید یک روز در میان آبیاری شوند، عملاً تنها هفتهای یکبار امکان دریافت آب پیدا میکنند.
آفت و گراز؛ تهدیدهایی که از باغ تا حاشیه آن میآیند
مشکلات باغدار فقط به آب و برق محدود نمیشود.
جوادی باغدار روستای «بابازید» از انواع کنه و پشه به عنوان برخی آفات مهم باغهای انجیر نام میبرد و در کنار آن، خسارت گرازهای وحشی را نیز یکی از مشکلات جدی عنوان میکند.
به گفته او، گرازها نهتنها به ریشه و شاخه درختان آسیب میزنند، بلکه فنسهای اطراف باغ را نیز تخریب میکنند و هزینه مضاعفی را به باغدار تحمیل میکنند.
سبد ۶ هزار تومانی که ۱۸ هزار تومان شد
اسماعیل بیرانوند، باغدار روستای «جلگه خلج» پلدختر، از افزایش تولید امسال نسبت به سال گذشته رضایت دارد.
وی میگوید بارندگی مناسب باعث شده میزان برداشت افزایش پیدا کند و کیفیت محصول نیز بهتر شود. متوسط برداشت در باغ او و برخی باغهای منطقه بین ۲۰ تا ۲۵ تن در هکتار عنوان میشود.
اما افزایش تولید لزوماً به معنای افزایش سود نیست.
بیرانوند میگوید هزینههای تولید چند برابر شده و حتی قیمت سبد مورد استفاده برای بستهبندی محصول از حدود شش هزار تومان به نزدیک ۱۸ هزار تومان رسیده است.
او نیز مانند دیگر باغداران، نبود بازار مستقیم را یکی از مشکلات اصلی میداند و میگوید محصول از طریق واسطهها فروخته میشود؛ وضعیتی که گاهی باغدار را مجبور میکند انجیر خود را با قیمت پایینتر عرضه کند.
از باغ تا بازار؛ جایی که قیمت تغییر میکند
مسئول باغبانی جهاد کشاورزی پلدختر نیز بر نقش واسطهها در زنجیره عرضه انجیر تأکید دارد.
به گفته نظری، بخش عمده انجیر تولیدشده در پلدختر به شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، اهواز و دیگر کلانشهرها ارسال میشود.
در سالهای گذشته بخشی از محصول نیز به کشورهای همسایه، بهویژه عراق، صادر میشد؛ اما صادرات انجیر پلدختر در شرایط فعلی کاهش یافته است.
این در حالی است که فاصله قیمت محصول از باغ تا بازار میتواند قابل توجه باشد.
باغدار به دلیل فسادپذیری محصول، نبود سردخانه و ضرورت فروش سریع، قدرت مانور محدودی دارد. واسطه اما محصول را خریداری میکند، حملونقل را انجام میدهد و در بازارهای مصرف به فروش میرساند.
در نتیجه، بخشی از ارزش افزوده محصول در مرحلهای ایجاد میشود که تولیدکننده اصلی دیگر کنترلی بر آن ندارد.
سردخانه؛ حلقهای که جای خالیاش احساس میشود
شاید بتوان مهمترین مطالبه مشترک باغداران پلدختر را در یک کلمه خلاصه کرد: زیرساخت.
سردخانه برای محصولی مانند انجیر، فقط یک ساختمان برای نگهداری محصول نیست؛ ابزار تنظیم بازار است.
وجود سردخانه میتواند بخشی از فشار فروش فوری را کاهش دهد و به باغدار فرصت بدهد محصول را در زمان مناسبتری عرضه کند.
باغدار روستای «جلگه خلج» پلدختر احداث سردخانه را در کنار کارخانه فرآوری، بیمه باغها و ایجاد تعاونی خرید و فروش، از مهمترین مطالبات باغداران میداند.
نظری مسئول باغبانی جهاد کشاورزی پلدختر نیز نبود سردخانه و صنایع تبدیلی را از عوامل مهمی میداند که موجب شده واسطهها محصول را با قیمت پایینتر از باغدار خریداری کنند.
خامفروشی؛ وقتی محصول ارزشمند، ساده فروخته میشود
انجیر پلدختر فقط برای تازهخوری ظرفیت ندارد.
به گفته مسئول باغبانی جهاد کشاورزی پلدختر، از این محصول میتوان فرآوردههایی مانند شیره، مربا، مارمالاد، شکلات، پودر کیک و حتی برخی فرآوردههای دارویی تولید کرد.
وجود این محصولات یعنی ارزش اقتصادی انجیر میتواند در خارج از باغ و حتی خارج از بازار میوه تازه نیز ادامه پیدا کند.
با این حال، بخش زیادی از محصول همچنان به شکل تازه به فروش میرسد.
در چنین شرایطی، اگر محصول درجه دو یا بخشی از محصول به دلیل ظاهر، اندازه یا زمان عرضه امکان فروش مناسب نداشته باشد، نبود صنایع تبدیلی میتواند به معنای افزایش ضایعات و کاهش درآمد باشد.
۴۸ کارگاه خانگی؛ شروع یک مسیر، نه پایان آن
اکنون ۴۸ کارگاه خانگی فرآوری انجیر در پلدختر و معمولان فعالیت دارند.
به گفته نظری مسئول باغبانی جهاد کشاورزی پلدختر، این کارگاهها با مشارکت مردم، جهاد کشاورزی و سایر دستگاهها راهاندازی شدهاند.
فعالیت این کارگاهها میتواند نشانهای از حرکت به سمت خروج از خامفروشی باشد؛ اما مقیاس این حرکت همچنان باید با حجم تولید منطقه تناسب پیدا کند.
وقتی سالانه نزدیک به ۵۰ هزار تن انجیر تولید میشود، توسعه فرآوری میتواند از یک فعالیت محدود خانگی به بخشی از یک زنجیره اقتصادی بزرگتر تبدیل شود؛ زنجیرهای که در آن بستهبندی، فرآوری، برند، بازاریابی و صادرات در کنار تولید قرار میگیرند.
۲۵۰۰ هکتار باغ و ۵ هزار بهرهبردار
آمارهای جهاد کشاورزی نشان میدهد موضوع انجیر در پلدختر یک فعالیت محدود و حاشیهای نیست.
بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ هکتار از باغهای پلدختر و معمولان زیر کشت انجیر قرار دارد و حدود پنج هزار باغدار و بهرهبردار از این محصول ارتزاق میکنند.
مسئول باغبانی جهاد کشاورزی پلدختر پیشبینی کرده است که تولید امسال به ۴۸ تا ۵۰ هزار تن برسد و متوسط عملکرد باغها نیز حدود ۲۰ تن در هکتار باشد.
سال گذشته خشکسالی باعث شد تولید حدود ۳۰ درصد کمتر از شرایط عادی شود؛ اما بارندگیهای امسال شرایط تولید را به وضعیت مطلوبتری بازگرداند.
تولید بیشتر؛ فعلاً نه
در شرایطی که بسیاری از محصولات کشاورزی برای توسعه سطح زیرکشت برنامهریزی میکنند، جهاد کشاورزی پلدختر فعلاً افزایش سطح باغهای انجیر را در دستور کار ندارد.
دلیل روشن است؛ محدودیت منابع آبی.
نظری میگوید در صورت احداث سدهای بالادست و تکمیل ایستگاههای پمپاژ، امکان توسعه باغهای انجیر وجود خواهد داشت.
بنابراین، مسئله آینده انجیر پلدختر الزاماً افزایش تعداد هکتارها نیست؛ بلکه ابتدا باید از ظرفیت همین باغهای موجود، تولید اقتصادیتر و پایدارتر ایجاد کرد.
بهبود روشهای آبیاری، جوانسازی باغهای قدیمی، آموزش باغداران، کنترل آفات و توسعه دانش فنی میتواند بخشی از این مسیر باشد.
برندسازی؛ حلقه مفقوده انجیر پلدختر
انجیر پلدختر ویژگیهایی دارد که میتواند مبنای شکلگیری یک برند منطقهای قرار گیرد؛ از زودرس بودن محصول گرفته تا کیفیت و بازار خاص آن.
اما تولید محصول با تولید «برند» تفاوت دارد.
محصول وقتی برند میشود که مصرفکننده بداند چه چیزی میخرد، از کجا آمده، چه ویژگیهایی دارد و چرا باید آن را از محصول مشابه انتخاب کند.
در چنین شرایطی، بستهبندی مناسب، شناسه مشخص، معرفی محصول، توسعه بازار و استانداردسازی میتواند اهمیت پیدا کند.
جوادی، باغدار بابازید، معتقد است معرفی انجیر سیاه پلدختر در بازارهای بینالمللی، در کنار حمایت مالی و توسعه صنایع تبدیلی، میتواند زمینه رونق این بخش را فراهم کند.
او حتی هدف بزرگتری را مطرح میکند؛ تبدیل پلدختر به قطب صادرات انجیر سیاه کشور.
صادرات؛ رؤیایی که زیرساخت میخواهد
بازار خارجی صرفاً با تولید محصول به دست نمیآید.
برای حضور پایدار در بازارهای بینالمللی، محصول باید بتواند در زمینه بستهبندی، کیفیت، استمرار عرضه و فرآوری، زنجیرهای منسجم داشته باشد.
کاهش صادرات انجیر پلدختر به کشورهای همسایه، بهویژه عراق، نشان میدهد ظرفیت تولید بهتنهایی تضمینکننده حضور در بازار خارجی نیست.
اگر قرار است انجیر پلدختر به یک محصول صادراتی تبدیل شود، باید زنجیرهای از باغ تا بستهبندی و از بستهبندی تا بازار خارجی شکل بگیرد.
این زنجیره میتواند برای محصولی که بخش عمده آن امروز به صورت تازه و خام عرضه میشود، ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.
وقتی تولید افزایش مییابد اما سود نه
شاید مهمترین تناقض اقتصاد انجیر پلدختر همین باشد؛ منطقه میتواند نزدیک به ۵۰ هزار تن محصول تولید کند، اما افزایش تولید لزوماً به همان نسبت درآمد باغدار را بالا نمیبرد.
باغدار با افزایش هزینه کارگر، کود، سم، سبد، حملونقل، آبیاری و نگهداری مواجه است.
از سوی دیگر، محصول فسادپذیر است و باید سریع فروخته شود.
در چنین شرایطی، واسطهای که امکان خرید، جمعآوری و انتقال محصول را دارد، عملاً به بازیگر اصلی بازار تبدیل میشود.
جوادی باغدار بابازید میگوید باغداران محصول خود را به صورت روزانه و تازه از داخل باغ به واسطهها میفروشند و آنها انجیر را به استانهای مختلف ارسال میکنند.
از نگاه این باغدار، قیمت خرید از تولیدکننده عادلانه نیست و بخش مهمی از سود در مرحله واسطهگری باقی میماند.
تعاونی؛ راهی برای افزایش قدرت فروش باغدار
مطالبه ایجاد تعاونی خرید و فروش که از سوی باغداران مطرح شده، در همین چارچوب قابل توجه است.
اگر تولیدکنندگان بتوانند محصول خود را به شکل منسجمتر عرضه کنند، امکان چانهزنی آنها در بازار نیز میتواند تغییر کند.
تعاونی میتواند در کنار سردخانه، بستهبندی و صنایع تبدیلی، بخشی از فاصله میان باغدار و بازار را کاهش دهد.
داستان انجیر پلدختر در نهایت داستان یک میوه نیست؛ داستان اقتصادی است که اگر آب، زیرساخت، بازار، فرآوری و مدیریت زنجیره آن در کنار هم قرار بگیرند، میتواند از یک محصول باغی به یکی از پایههای اقتصاد روستایی و کشاورزی منطقه تبدیل شود.
💬 نظرات خود را با ما در میان بگذارید